“Lavjerrësi i mendjes luhatet mes arsyes dhe mosarsyes, jo mes së drejtës dhe së gabuarës”, shkruante Carl Jung, duke e zhvendosur kuptimin e njeriut nga morali i thjeshtë drejt kompleksitetit të brendshëm. Për Jungun, mendja njerëzore nuk është një territor i pastër racional, por një hapësirë ku bashkëjetojnë ndjenja, kujtime, mite dhe impulse të trashëguara.
Në qendër të mendimit të tij qëndron ideja e pavetëdijes kolektive: një shtresë e thellë psikike që nuk i përket vetëm individit, por gjithë njerëzimit. Ajo funksionon si një rezervuar i përbashkët përvojash, simbolesh dhe kuptimesh, që transmetohen përtej kohës dhe kulturave. Ne nuk lindim si faqe të zbrazëta; vijmë në jetë të ngarkuar me forma mendimi dhe ndjeshmërie që na paraprijnë.
Këtu Jung ndahet qartë nga Sigmund Freud. Nëse për Frojdin pavetëdijshmja ishte kryesisht depo e përvojave të shtypura personale, për Jungun ajo ishte shumë më tepër: një strukturë universale, një “natë kozmike” nga e cila lindin figurat themelore të përvojës njerëzore, të ashtuquajturat arketipe.
Arketipet nuk janë ide të mësuara, por forma instinktive të përjetimit: figura e nënës, hija që fshehim, imazhi që u tregojmë të tjerëve, frika, dashuria, nevoja për përkatësi dhe kuptim. Ato shfaqen natyrshëm në mënyrën si ndiejmë, mendojmë dhe veprojmë, pa qenë gjithmonë të ndërgjegjshëm për ndikimin e tyre.
Teoria e pavetëdijshmes kolektive ka qenë një nga më të debatuarat në psikologji, pikërisht sepse i shmangej metodës së ngurtë shkencore. Edhe vetë Jung e pranonte se ideja e saj mund të tingëllojë e çuditshme, por këmbëngulte se ajo bëhet e kuptueshme sapo njeriu sheh sa shumë modele të përbashkëta përsëriten në sjelljen dhe mitologjinë njerëzore.
Dobishmëria e kësaj teorie qëndron në një ide thelbësore: askush nuk formohet në izolim. Identiteti ynë ndërtohet në ndërveprim të vazhdueshëm me kulturën, historinë dhe energjitë simbolike që trashëgojmë. Ne jemi pjesë e një mekanizmi më të gjerë ku përvojat individuale ndërthuren me kuptimet kolektive.
Sipas Jungut, synimi i njeriut nuk është të mohojë këto forca, por t’i njohë dhe t’i harmonizojë. Vetëm përmes këtij dialogu mes vetes dhe trashëgimisë së brendshme, mund të ndërtohet një ego autentike, e qëndrueshme dhe e ndërgjegjshme.
Pavetëdijshmja kolektive, për më tepër, nuk është statike. Ajo ndryshon me brezat, ndikohet nga transformimet shoqërore, kulturore dhe historike. Çdo epokë lë gjurmën e vet në këtë arkiv të padukshëm, duke e bërë mendjen njerëzore një proces të gjallë, në lëvizje të vazhdueshme.
ObserverKult
