Nga Teuta Dhima
Ndjekja e shfaqjeve të vëna në skenë nga regjisorja Driada Dervishi ka qenë gjithmonë një përvojë që të mban në vëmendje, për mënyrën se si ajo di të ndërtojë raportin mes tekstit dhe skenës. Në punët e saj, materiali dramaturgjik nuk mbetet thjesht një bazë narrative, por riformësohet, pasurohet dhe tingëllon tejet aktual përmes detajeve, ritmit dhe një humori që funksionon natyrshëm në komunikimin me publikun.
Në “24 orë nga jeta e një votuesi”, Dervishi shfaqet si një autore që e njeh mirë gjuhën e teatrit dhe kufijtë e saj, duke i përdorur jo për t’i sfiduar në mënyrë demonstrative, por për t’i vënë në funksion të një mendimi të artikuluar, kritik dhe thellësisht bashkëkohor.
Këtu nuk kemi më thjesht një interpretim regjisorial të ndërtuar mbi një material ekzistues, por një akt të plotë autorësie, ku mendimi dramaturgjik dhe vizioni skenik bashkëjetojnë që në zanafillë. Pikërisht kjo e dallon këtë vepër nga punët e mëparshme: teksti nuk i nënshtrohet skenës dhe as skena tekstit, por të dyja lindin njëkohësisht, në një marrëdhënie organike dhe të pjekur artistikisht.
Me këtë sprovë Dervishi dëshmon një kontroll të qartë mbi mekanizmat e teatrit, mbi ritmin, heshtjen, karakteret dhe përdorimin e satirës kabare duke u fokusuar te thelbi i situatës dramatike. Humori, i pranishëm si mjet kritik dhe jo dekorativ, shërben për të zbërthyer realitete sociale dhe politike pa i banalizuar ato. Kjo qasje e matur, e vetëdijshme dhe e saktë në dozimin e mjeteve shprehëse, është tregues i një pjekurie artistike që nuk kërkon më të provojë veten, por të komunikojë me qartësi dhe përgjegjësi estetike.
Dervishi sjell përpara publikut një komedi-satirë kabare, një formë hibride që ndërthur humorin, ironinë dhe muzikën me kritikë të drejtpërdrejtë shoqërore e politike. Satira është boshti qendror i shfaqjes: ajo ndjek jetën e një votuesi dhe, përmes argëtimit që i ofron publikut, i cili shpesh reagoi me duartrokitje edhe pa pritur fundin; fshikullon hipokrizinë sociale, moralin e rremë, politikën dhe banalitetin e përditshëm.
Aktorët i drejtohen sallës drejtpërdrejt, duke e përfshirë emocionalisht publikun me pyetje si: “A ju kujtohet?” duke provokuar pikërisht mbi kujtesën shpesh të shkurtër që ndikon në marrje vendimesh të përsëritura, pa nxjerrë mësime nga historia.
Personazhet janë arketipa të qartë të karaktereve socialë, por aspak sipërfaqësorë: votuesi, i sjellë me natyrshmëri nga Arben Derhemi vjen i frymëzuar nga personazhi i Naun Shundit në dy pjesët e tij : “Babai”dhe “Të gjithë janë çmendur”, por duke u vënë i gjithi në një rrethanë krejt të re. I njohur nga të gjithë si Flori i filmit “Njerëz dhe fate” dhe disi i profilizuar në spektrin dramatik, këtë herë pamë një tjetër anë të aktorit Arben Derhemi, më të zhdërvjellët në paradoksin dhe absurditetin e situatave ku përfshihej, duke ndërtuar një tragjikomizëm të përmbajtur, që buron nga kontrasti, mes seriozitetit të figurës dhe ironisë së rrethanave. Derhemi shfaqi elasticitet dhe inteligjencë skenike në rolin e tij, duke ngritur marrëdhënie të tjera me publikun. Zakonisht në pjesët dramatike publiku është vëzhgues, duke perceptuar ato pauza reflektive që e veshin personazhin, në rastin tonë, në kabare, publiku u bë bashkëbisedues herë i heshtur, duke e pranuar vërtetësinë e asaj që solli me vete ky aktor; herë i zëshëm duke qeshur dhe duartrokitur.
Derhemi erdhi bindshëm në këtë rol duke mos u fshehur pas personazhit, por shpesh duke e komentuar atë, duke sjellë një tjetër ritëm dhe energji në studio.
Përsa i përket personazhit të mamasë, Revolucionarja, i realizuar mjeshtërisht nga aktorja Zamira Kita, është i gjithi një personazh i krijuar dhe i ndërtuar nga regjisorja. Kita, me këtë karakter të “qepur” enkas për të, shpalos edhe një herë aftësitë e saj skenike;
E “e majta” dhe “e djathta”, të personifikuara jo si ideologji, por si karaktere e temperamente të ndryshme nga Xhuliano Brisku dhe Ermir Hoxhaj, janë po ashtu produkt i procesit krijues gati laborator të ndërtuar gjatë provave. Të dy vijnë herë si arlekinë, herë kameleonë e herë si klounë.
Janë pak personazhe në skenë, shpesh groteske, të ndërtuara qëllimisht për t’u kthyer në simbol, por që sjellin një shumësi karakteresh e situatash.
E qeshura shpërthen herë pas here në sallë, por lë pas një shije të hidhur, sepse buron nga një e vërtetë e dhimbshme. Një detaj i rëndësishëm, i cili nuk e zbeh fuqinë provokuese të shfaqjes, por e bën edhe më evidentuese, është muzika dhe kënga që funksionojnë si komente kritike dhe udhërrëfyese historike. Teksti i këngëve i shkëputur nga poema satirike e Teodor Kekos ” E të tjera, e të tjera” vjen si refren i situatës tragjikomike. Ky refren ndan periudhat zgjedhore, gjatë të cilave votuesi nuk arrin kurrë të paraqitet. Muzikuar nga kompozitori Aulon Naçi, vargjet e Kekos të mbesin në mendje si në një “hit” ironik:
“Sipas ritit erdh pranvera, çel fushata, erdhën zgjedhjet, e të tjera, e të tjera…”
Për ta përcjellë këtë, koncepti regjisorial sjell një trio muzikantësh rruge, që nuk mbeten ilustrues, por vijnë si pjesë e tranzicionit të pambarimtë ku artisti gjendet sot.
Skena është e reduktuar: disa skela ndërtimi që shndërrohen në podium, në hapësirë ekspozimi, në arenë ku ironia buçet. Tri orkestrantë në një skenë gati të improvizuar erdhën nga Gent Rushi, Ermal Rodi dhe Emiljan Dhimo.
Ngjarja ndodh mes skelave e qeseve plastike, një peizazh identifikues i postkomunizmit në vendin tonë, që vijnë si një gjetje e zgjuar e skenografes dhe kostumografes Desantila Likës, me asistent skenograf Isli Lamucën, duke e përkthyer qartazi idenë regjisoriale.
Dekoratat e Revolucionares, detaji i figurës së diktatorit Hoxha, qepur në këmishë, si dhe kodet e ngjyrës së së majtës dhe së djathtës, i bëjnë personazhet menjëherë të lexueshëm për publikun. Këta personazhe janë pjesë e një mekanizmi më të madh, ku individi shndërrohet në numra dhe në mjet propagande. Dhe propaganda na ka treguar se është pushtet. Në këtë kontekst, kulti i individit që sjell personazhi i Revolucionares dhe propaganda që i ka bërë “lavazh truri” e zbehin fuqinë kritike apo protestën, duke e shndërruar atë në formë boshe. Ndërkohë, glorifikimi i së shkuarës, i ripaketuar në të tashmen, përbën një rrezik të vazhdueshëm për të ardhmen.
Motivet nga Naun Shundi dhe teksti i Teodor Kekos duket se e kanë ngacmuar fort Dervishin. Kjo i jep shfaqjes peshë, por njëkohësisht e ngarkon krijuesen me përgjegjësinë që satira të mos mbetet citim nostalgjik, por të funksionojë si akt kritik i gjallë. Fokusi mbetet te fjala, prania skenike dhe gjuha e trupit.
Katër aktorë, secili një kolonë mbështetëse e kësaj komedie-satirë, sjellin aktualitet dhe guxim tematik. Për 35 vjet, votuesi fatkeq nuk arrin të votojë kurrë, jo vetëm sepse gjithmonë diçka i ndodh, por sepse asnjëherë nuk është i bindur për alternativat që i serviren. Në këtë absurditet që përsëritet, shfaqja gjen forcën e saj provokuese: “Çfarë është më keq, të mos votosh, apo të mos kesh për kë të votosh??
Me “24 orë nga jeta e një votuesi”, Driada Dervishi demonstron guxim artistik dhe nisjen e lëvrimit të teatrit politik përmes satirës kabare. Kjo është një nga ato shfaqje që të shqetëson; ku nuk qeshet për t’u harruar pas të qeshurës sipërfaqësore, por për të mos heshtur. Dhe pikërisht aty, mes të qeshurës dhe shijes së hidhur që mbetet në fund, satira e saj e përmbush misionin.
ObserverKult
Lexo edhe:
Sot në Festivalin Poetik të Prishtinës do të mund të ndiqni…
