Tashmë, novela “Ditari i Astronautit të vogël” i vlerësuar me Çmimin letrar “Dega e Ullirit”, në Panairin e Librit në Ulqin, gusht 2026.
Në këtë vështrim kritik, “Ditari i Astronautit të vogël” nuk shfaqet vetëm si një aventurë fantashkence, por si një vepër që ndërthur dijen me imagjinatën, aventurën me zbulimin dhe botën fantastike me procesin e formimit të fëmijës si lexues dhe si njeri.
Shënime, qasje dhe këndështrime për novelën fantastiko-shkencore “Ditari i Astronautit të vogël” nga Xhahid Bushati
Tema e novelës fantastike-shkencore “Ditari i Astronautit të vogël”, e trajtuar me mjeshtëri e profesionalizëm, nga shkrimtari Flori Kasaj, është interesante. Mendoj se ndërton një urë të bukur midis ditarit intim të fëmijës, imagjinatës fantastiko-shkencore dhe dëshirës për të njohur gjithësinë.
Simbolika e novelës:
Vetë titulli, “Ditari i astronautit të vogël”, mbart një simbolikë të dyfishtë. “Ditari” është simbol i kujtesës, i përjetimit dhe i zbulimit personal. Çdo shënim është një gjurmë e një përvoje të jetuar. Ndërsa “Astronauti” simbolizon njeriun që kapërcen kufijtë e së njohurës dhe guxon të hyjë në hapësira të panjohura. Mbiemri “i vogël” e vendos këtë aventurë kozmike në perspektivën e fëmijës. Prandaj, hapësira kozmike nuk është vetëm hapësirë astronomike. Ajo bëhet edhe metaforë e rritjes së fëmijës ku sa më larg udhëton protagonisti, aq më shumë zbulon për botën dhe për veten. Në këtë kuptim, galaktika mund të lexohet si univers i dijes, ndërsa udhëtimi si proces njohjeje.
Koncepti i ditarit:
Zgjedhja e formës së ditarit është një nga veçoritë më interesante të veprës. Autori nuk e paraqet aventurën thjesht si një tregim që ia rrëfen dikush lexuesit. Ngjarjet janë të lidhura me data konkrete, nga 1 janari deri më 20 shkurt 2025. Kjo i jep fantazisë një lloj besueshmërie dokumentare. Lexuesi ka përshtypjen se nuk po lexon vetëm një histori të trilluar, por sikur po hap një dokument të fshehtë të një astronauti të vogël dhe po zbulon, faqe pas faqeje, atë që i ka ndodhur. Kështu krijohet një kontrast shumë i bukur: data reale → përvojë fantastike → botë e pamundur → rrëfim që duket i besueshëm.
Raporti midis ditarit dhe shënimeve të Joelit
Nëse shënimet e Joelit përbëjnë zërin rrëfimtar të përvojës, ato funksionojnë si ditar i jashtëm dhe i brendshëm njëkohësisht. Në planin e jashtëm, Joeli regjistron udhëtimet; planetët; yjet; kometat; asteroidët; galaktikat; dukuritë e panjohura. Në planin e brendshëm, Joeli regjistron habinë; frikën; kureshtjen; pyetjet; kujtimet; emocionet; përpjekjen për të kuptuar të panjohurën. Prandaj, ditari nuk është vetëm regjistër ngjarjesh, por edhe hartë e zhvillimit të ndërgjegjes së fëmijës.
Tematika e novelës sipas shtatë pjesëve
Hyrja: 1–7 janar 2025
Hyrja shërben si prag midis realitetit dhe aventurës. Lexuesi përgatitet për kalimin nga bota e zakonshme në një univers tjetër. Këtu vendoset edhe këndvështrimi fëmijëror, i cili do të jetë çelësi i gjithë rrëfimit.
Pjesa e parë: “Mia: Planeti që nuk ekziston”
Kjo pjesë vendos menjëherë përballë lexuesit një nga paradokset më të bukura të fantastiko-shkencores. Si mund të kërkojmë dhe të njohim atë që nuk e dimë nëse ekziston? “Mia” mund të interpretohet si simbol i së panjohurës, por edhe si provë e fuqisë së imagjinatës. Fëmija nuk pranon kufirin: “Nuk ekziston”. Ai pyet: “Po sikur të ekzistojë?”
Pjesa e dytë: “Yjet që flasin”
Këtu hapësira kozmike antropomorfizohet. Yjet nuk janë më vetëm trupa qiellorë; ata bëhen bartës mesazhesh. Është një mënyrë artistike për t’i afruar fëmijës astronominë përmes magjisë së përrallës. Shkenca dhe fantazia nuk përjashtojnë njëra-tjetrën, por bashkëpunojnë.
Pjesa e tretë: “Kometa e Kujtimeve”
Këtu kozmikja lidhet me njerëzoren. Kometa, si trup qiellor që kalon në hapësirë, shndërrohet në simbol të kujtesës. Kjo është një nga pikat ku fantastiko-shkencorja bëhet veçanërisht poetike: hapësira e pafundme takohet me kujtimin personal.
Pjesa e katërt: “Misteri i Rripit të Asteroideve”
Kjo pjesë sjell më fort elementin e aventurës, misterit dhe rrezikut. Rripi i asteroideve bëhet një lloj kufiri provues: Astronauti i vogël duhet të përballet me një realitet që nuk mund ta kontrollojë plotësisht. Kështu, njohja nuk vjen pa guxim dhe pa përballje me të panjohurën.
Pjesa e pestë: “Qyteti i Kohës së Humbur”
Këtu fantastiko-shkencorja merr një dimension më filozofik. “Koha e humbur” nuk është thjesht një nocion fizik; ajo mund të lidhet me kujtesën, të kaluarën, humbjen dhe dëshirën njerëzore për ta rikthyer atë që ka ikur.
Pjesa e gjashtë: “Udhëtimi në Galaktikën LUNE”
Ky është kulmi i zgjerimit të hapësirës imagjinative. Udhëtimi tashmë nuk është thjesht nga Toka drejt një objekti kozmik; ai shkon drejt një bote të re. Kjo pjesë e çon pyetjen e fëmijës nga: – “Çfarë ka përtej?” te: – “A mund të ketë një mënyrë tjetër ekzistence përtej asaj që njohim?”
Pjesa e shtatë: “Kthimi në Tokë”
Kthimi është po aq i rëndësishëm sa nisja. Heroi që kthehet nuk është më i njëjti që u nis. Kjo është një strukturë klasike e udhëtimit fantastik: nisja → largimi → përballja → zbulimi → përvoja → kthimi. Prandaj, kthimi në Tokë mund të lexohet edhe si kthim me një vetëdije të re.
Njohja dhe mosnjohja
Një nga boshtet më të rëndësishme të novelës është raporti: – e njohura ↔️ e panjohura. Toka përfaqëson pikën e nisjes, pra atë që fëmija njeh. Galaktika përfaqëson atë që ai nuk njeh. Por autori nuk e paraqet të panjohurën si diçka që duhet t’i frikësohemi. Përkundrazi, e panjohura bëhet ftesë për të pyetur, kërkuar dhe zbuluar. Këtu qëndron edhe një nga vlerat pedagogjike të ditarit: ai mund t’i nxisë fëmijët të mos kënaqen me përgjigjen “nuk e di”, por të kalojnë drejt pyetjes: “Si mund ta zbuloj?”
“Magjia” e ditarit
Magjia e ditarit qëndron në intimitetin e zërit. Fëmija – lexues ndihet sikur po dëgjon një bashkëmoshatar. Kjo e ul distancën midis autorit, personazhit dhe lexuesit. Në vend që fëmijës t’i thuhet drejtpërdrejt: “Mëso astronominë!”, ai vendoset në situatën: “Eja, udhëto me mua dhe zbuloje.” Ky është një dallim i rëndësishëm artistik. Dija nuk jepet vetëm si informacion; ajo kthehet në aventurë.
Suksesi i autorit në zhanrin fantastiko-shkencor
Suksesi i shkrimtarit Flori Kasaj në këtë novelë mund të kërkohet pikërisht në përpjekjen për ta bërë fantastiko-shkencoren (zhanrin) të afërt me psikologjinë fëmijërore. Ai nuk e ndërton universin vetëm mbi terminologjinë shkencore. E ndërton edhe mbi: misterin; udhëtimin; dialogun me të panjohurën; kujtesën; emocionin; imagjinatën; pyetjen. Kjo e bën fantastiko-shkencoren jo vetëm zhanër të teknologjisë dhe kozmosit, por edhe zhanër të pyetjeve njerëzore.
Raporti i zhanrit fantastiko-shkencor me artistiken
Kjo është, ndoshta, pika më e rëndësishme për ta vlerësuar novelën. Fantastiko-shkencorja ka nevojë për një bazë të besueshme të dijes, por letërsia nuk është tekst shkollor astronomik. Ajo duhet ta shndërrojë dijen në përjetim estetik. Kështu: planeti bëhet botë e misterit; ylli bëhet zë; kometa bëhet kujtim; asteroidet bëhen pengesë; koha bëhet mister; galaktika bëhet horizont i imagjinatës; kthimi në Tokë bëhet rikthim te vetvetja. Pikërisht këtu fantastiko-shkencorja fiton vlerë artistike.
Pse duhet të lëvrohet fantastiko-shkencorja për fëmijë?
Ky zhanër është veçanërisht i rëndësishëm sot, sepse fëmija jeton në një botë ku shkenca dhe teknologjia janë pjesë e përditshmërisë. Fantastiko-shkencorja: zgjeron horizontin e imagjinatës; nxit kureshtjen shkencore; mëson të bëhen pyetje; e çon fëmijën përtej realitetit të menjëhershëm; ndërton mendimin hipotetik: “Po sikur…?”; e afron shkencën me emocionin; zhvillon aftësinë për të menduar për të ardhmen; e mëson fëmijën të dallojë midis asaj që dihet dhe asaj që ende nuk dihet. Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e “Ditari i Astronautit të vogël”: ai e trajton universin jo si një hapësirë të ftohtë shkencore, por si një hapësirë të gjallë të pyetjes, habisë dhe imagjinatës.
“Ditari i Astronautit të vogël” është një udhëtim kozmik që shndërrohet në udhëtim të brendshëm; një ditar që nga regjistër i ngjarjeve bëhet regjistër i rritjes së vetëdijes dhe një aventurë fantastiko-shkencore që e kthen të panjohurën në burim dijeje, kurioziteti dhe magjie artistike. Prandaj, vlera e novelës nuk qëndron vetëm te pyetja “Çfarë ka atje larg…?”, por edhe te pyetja shumë më e rëndësishme që ajo i mëson fëmijës të bëjë: “Çfarë mund të zbuloj unë, nëse guxoj të shkoj përtej asaj që njoh?”
* * *
Duke lexuar dhe rilexuar novelën, i bëra këtë pyetje: “Çfarë mund të zbuloj unë, nëse guxoj të shkoj përtej asaj që njoh..?” Mendoj, si përgjigje, se është një nga çelësat më të bukur për ta interpretuar novelën, sepse përmbledh njëkohësisht filozofinë e njohjes, psikologjinë e fëmijës dhe thelbin e fantastiko-shkencores.
“Të shkosh përtej asaj që njeh”: një udhëtim drejt dijes…
Në pamje të parë, kjo pyetje lidhet me udhëtimin e astronautit të vogël në hapësirë. Ai largohet nga Toka, përballet me planetë, yje, kometa, asteroidë, qytete misterioze dhe galaktika. Por udhëtimi fizik është vetëm shtresa e parë e kuptimit. Në një kuptim më të thellë, astronauti i vogël udhëton nga e njohura drejt së panjohurës, nga siguria drejt kërkimit, nga përgjigjja drejt pyetjes. Fëmija zakonisht e njeh botën nga ajo që sheh dhe përjeton çdo ditë: shtëpinë, familjen, shkollën, qytetin, natyrën. Por imagjinata e tij nuk ndalet aty. Ai pyet: Çfarë ka përtej qiellit?, A ka jetë diku tjetër?, A mund të ekzistojë një planet që nuk e njohim?, A mund të flasin yjet?, Çfarë është koha?, Çfarë ndodh në galaktikat e largëta? Këto pyetje janë fillimi i procesit të njohjes. E panjohura nuk është më frikë, por mundësi… Dhe një nga mesazhet më të bukura që mund të nxirret nga struktura e novelës është se e panjohura nuk duhet të shihet vetëm si diçka e frikshme. E panjohura mund të jetë: mister → pyetje → kërkim → zbulim → dije. Kjo është shumë e rëndësishme për formimin e fëmijës. Një fëmijë që mësohet të mos ketë frikë nga ajo që nuk di, por të kërkojë ta zbulojë, zhvillon një qëndrim aktiv ndaj botës. Prandaj astronauti i vogël nuk është vetëm personazh fantastik. Ai bëhet model i fëmijës kërkues, atij që nuk kënaqet me kufijtë e dijes së sotme. “Guximi” nuk është vetëm guxim fizik. Fjala “guxoj” në këtë pyetje ka një kuptim të gjerë. Guximi i astronautit është, sigurisht, të udhëtojë në hapësirë. Por ekziston edhe një guxim tjetër: guximi për të pyetur. Të pyesësh do të thotë të pranosh se nuk di gjithçka. Prandaj: Pyetja është fillimi i çdo zbulimi. Fëmija që pyet “pse?”, “si?”, “ku?”, “çfarë do të ndodhte nëse…?” është duke bërë hapat e parë drejt mendimit shkencor. Në këtë pikë, fantastiko-shkencorja ka një funksion të jashtëzakonshëm pedagogjik: ajo e ushqen pikërisht këtë kulturë të pyetjes: Nga “Unë nuk e di” te “Unë dua ta zbuloj”. Kjo mund të jetë edhe një formulë themelore për ta interpretuar veprën: “Nuk e di” → “Dua ta di” → “Do të kërkoj” → “Do të zbuloj”. Kjo është rruga që e shndërron padijen në dije. Dhe këtu ditari ka një rol të veçantë. Joeli nuk është thjesht udhëtar; ai është edhe regjistrues i përvojës. Ai shkruan, vëren, mendon, kujton dhe përpiqet t’u japë kuptim përvojave të tij. Pra, ditari e ruan procesin e zbulimit.
Nga hapësira e jashtme te hapësira e brendshme
Një tjetër kuptim shumë i rëndësishëm është se sa më larg shkon astronauti në hapësirë, aq më shumë afrohet me vetveten. Kjo është një paradoks artistik shumë i bukur. Ai kërkon planetë të rinj, por zbulon edhe ndjenja të reja. Kërkon yje, por ndeshet me kujtime. Kërkon galaktika, por kupton më mirë Tokën. Kërkon të panjohurën, por në fund kupton më mirë të njohurën. Prandaj kthimi në Tokë, në pjesën e shtatë, nuk duhet parë vetëm si përfundim i udhëtimit. Ai mund të interpretohet si pjekje e protagonistit përmes përvojës. Ai kthehet fizikisht në pikën nga ku u nis, por nuk është më i njëjti në planin shpirtëror dhe njohës.
Çfarë zbulon fëmija në të vërtetë?..
Në një lexim më të thellë, sipas meje, fëmija zbulon tri botë: 1. Botën e jashtme – universin, planetët, yjet, kometat, asteroidët dhe galaktikat. 2. Botën e dijes – mëson se universi është shumë më i madh se përvoja e përditshme. 3. Botën e vetvetes – kupton se edhe ai vetë ka aftësinë të pyesë, të imagjinojë, të kërkojë dhe të zbulojë. Kjo e fundit është më e rëndësishmja. Sepse letërsia e mirë për fëmijë nuk i thotë vetëm fëmijës “Mëso!”; ajo i krijon dëshirën për të thënë vetë: “Dua të di më shumë.”
Fantastiko-shkencorja si edukim i imagjinatës
Këtu qëndron edhe një arsye pse duhet të lëvrohet më shumë fantastiko-shkencorja për fëmijë. Shkenca na tregon çfarë dimë. Fantastiko-shkencorja na lejon të mendojmë: “Po sikur të kishte edhe diçka që ende nuk e dimë?” Ky “po sikur” është jashtëzakonisht i rëndësishëm. Ai e çliron imagjinatën nga kufijtë e realitetit të menjëhershëm, por njëkohësisht e orienton atë drejt pyetjeve të së ardhmes. Kështu, fëmija nuk bëhet vetëm lexues i një aventure. Ai mund të fillojë ta shohë veten si zbulues të mundshëm të së ardhmes.
“Të shkosh përtej asaj që njeh” në “Ditari i astronautit të vogël” nuk është vetëm të udhëtosh përtej Tokës; është të kapërcesh kufijtë e dijes së tanishme, të guxosh të pyesësh, të pranosh misterin dhe ta kthesh të panjohurën në objekt kërkimi. Astronauti i vogël bëhet kështu simbol i fëmijës që nuk e sheh botën si një hapësirë të mbyllur, por si një univers ende të pazbuluar. Udhëtimi i tij na mëson se çdo zbulim fillon me një pyetje dhe se çdo horizont i ri lind atëherë kur njeriu guxon të shohë përtej horizontit të vet.”
Shkodër, më, 17.8.2026
ObserverKult
Lexo edhe:
