Nga Emily Laber-Warren
Emily Swanson ishte nën presion. Nuk ishte fundi i botës, por gjithsesi ishte dukshëm stresuese: po përgatitej për provimet kualifikuese të doktoraturës së saj dhe priste që kjo periudhë të ishte rraskapitëse.
Por më pas, si protagonistja e një historie heroike, ajo pati një takim që ndryshoi gjithçka.
Filloi të punonte si asistente pedagogjike e Monika Ardelt, një autoritet në studimin shkencor të mençurisë. Ardelt zhvillon një kurs në University of Florida ku u kërkon studentëve që çdo javë t’i përkushtohen një tradite të ndryshme që lidhet me mençurinë, mes tyre budizmi, krishterimi dhe stoicizmi grek, duke ndjekur parimet e tyre dhe duke reflektuar mbi to.
Javët kushtuar budizmit dhe stoicizmit ishin një pikë kthese për Swanson. Me praktikën ajo mësoi të vëzhgonte mendimet dhe emocionet e saj në mënyrë më të distancuar, pa gjykim. Dhe nisi t’i shihte provimet në një dritë të re: “Cili është skenari më i keq? Nëse dështon, nuk merr doktoraturën. A është vërtet diçka që ta ndryshon jetën? Epo, jo.”
Kështu, në vend që t’i konsideronte si një kërcënim, Swanson i përballoi provimet si një mundësi për rritje, një ndryshim që i lejoi të merrte më shumë rreziqe intelektuale, duke përmirësuar cilësinë e eseve të kërkuara për vazhdimin e doktoraturës.
Sipas Ardelt, rasti i Swanson është një shembull i mënyrës se si reflektimi, përulësia, dhembshuria dhe dëgjimi i këndvështrimeve të tjera mund t’i bëjnë njerëzit më të mençur, pra më të aftë për të zgjeruar perspektivën e tyre, veçanërisht në marrëdhëniet me të tjerët, dhe për të kërkuar rezultatin më të mirë për të gjitha palët e përfshira.
Çfarë është mençuria sipas shkencës moderne?
Ardelt bën pjesë në një grup studiuesish, mes tyre psikologë, psikiatër, sociologë dhe filozofë, që përdorin metoda shkencore për të kuptuar mençurinë, me shpresën për t’i ndihmuar njerëzit të veprojnë në përputhje me të dhe ndoshta ta shtyjnë një botë të goditur nga konflikte të dhunshme, ndryshime klimatike jashtë kontrollit dhe probleme të tjera, drejt një rruge më të arsyeshme.
Edhe pse nuk kanë një përkufizim të vetëm dhe të përbashkët të mençurisë, shumë prej tyre janë optimistë dhe besojnë se kjo cilësi mund të zhvillohet. “Jo të gjithë do të bëhen guru të mençurisë,” thotë Judith Glück, psikologe e zhvillimit në University of Klagenfurt, “por mendoj se për secilin ekziston një hapësirë për t’u rritur.”
Studimi i mençurisë daton që nga lashtësia, por vetëm në dyzet vitet e fundit studiuesit kanë filluar të aplikojnë metodën shkencore për të kuptuar çfarë është dhe si zhvillohet.
Psikologu Paul Baltes, nga Max Planck Institute for Human Development në Berlin, e hapi këtë fushë kërkimi në vitet tetëdhjetë. Ai projektoi studime ku u kërkonte njerëzve të moshave të ndryshme të reflektonin me zë të lartë mbi dilema të sajuara, për shembull çfarë do t’i thoshin një miku të ngushtë që kishte vendosur të vetëvritej, ose çfarë këshille do t’i jepnin një vajze 15-vjeçare që donte të martohej menjëherë.
Baltes dhe ekipi i tij i vlerësonin përgjigjet në një shkallë nga 0 në 7, duke përdorur pesë kritere, sot të njohura si paradigma e mençurisë së Berlinit, që ata i kishin konsideruar themelore për mençurinë: njohja e jetës dhe e natyrës njerëzore, strategjitë për të përballuar situata dhe sfida të ndryshme, ndërgjegjësimi se jo të gjithë ndajnë të njëjtat vlera, pranimi se prioritetet e njerëzve mund të ndryshojnë sipas kontekstit, dhe aftësia për të toleruar pasigurinë.
Pse mençuria nuk është e njëjtë me inteligjencën?
Ata që merrnin pikë më të larta në këto teste tregonin një kuptim më të mirë të çështjeve në lojë në skenarët e ndryshëm, identifikonin më shumë se një përgjigje të mundshme dhe bënin pyetje për t’i ndihmuar personazhet imagjinarë të kuptonin pasojat e mundshme të vendimeve të tyre, në vend që thjesht t’u thoshin çfarë të bënin.
“Baltes ishte i pari që zhvilloi atë që mund të konsiderohet një test relativisht objektiv i mençurisë,” komenton Howard Nusbaum, psikolog kognitiv dhe neuroshkencëtar në University of Chicago dhe drejtor i Chicago Center for Practical Wisdom.
Një pikë qendrore në punën e Baltes është dallimi midis mençurisë dhe inteligjencës, që tregon se vetëm aftësia analitike nuk të bën domosdoshmërisht të mençur. Siç thotë psikiatri geriatrik Dilip Jeste: “Disa nga njerëzit më inteligjentë… janë edhe më të këqinjtë.”
Baltes tregoi gjithashtu se jo gjithmonë, duke u plakur, bëhesh më i mençur. Në një studim të vitit 1990, i kryer me të rinj, persona në moshë të mesme dhe të moshuar, ai zbuloi se përgjigjet e mençura kishin të njëjtën gjasë të shfaqeshin në të gjitha grupmoshat.
Glück, që e bëri post-doktoraturën me Baltes, nënvizon kufizimet e metodës së tij për matjen e mençurisë përmes skenarëve hipotetikë: para së gjithash, në jetën reale një person mund të mos sillet me të njëjtën mençuri që shfaq në një situatë imagjinare.
Prandaj ajo kërkoi ta maste mençurinë me një sistem tjetër, duke u kërkuar njerëzve të tregonin një moment të vështirë që kishin përjetuar dhe më pas të reflektonin mbi të. Çfarë kishin mësuar? Dhe çfarë do të bënin ndryshe?
Në një studim të vitit 2017, Glück dhe Nic Weststrate zbuluan se ata që përdorin një proces ripërpunimi pozitiv, pra përpiqen të bindin veten se ajo që ka ndodhur ka qenë për mirë, priren të jenë më të lumtur, por jo domosdoshmërisht më të mençur. Përkundrazi, procesi “eksplorues”, reflektimi mbi situatën për të kuptuar më mirë vetveten, lidhet me rezultate më të larta.
Megjithatë, edhe kjo metodë ka dobësitë e saj, thotë Glück, sepse njerëzit zgjedhin të tregojnë përvoja jashtëzakonisht të ndryshme. Shumë nga pjesëmarrësit në studim sjellin çështje objektivisht serioze, si marrëdhënie të shkatërruara, ndërsa të tjerë përqendrohen te probleme më të vogla, si një debat me fqinjin për një degë që del përtej gardhit. “Nuk mund t’i krahasosh historitë e njerëzve kur flasin për gjëra krejtësisht të ndryshme,” vëren ajo.
Mençuria dhe fuqia e reflektimit mbi vetveten
Ekspertë të tjerë, veçanërisht Ardelt, e matin mençurinë me pyetësorë ku njerëzve u kërkohet të reagojnë ndaj pohimeve si: “Mund të ndihem rehat me njerëz të çdo lloji” dhe “Kur mendoj për atë që më ka ndodhur, nuk mund të mos ndihem i hidhëruar.”
Disavantazhi i kësaj metode të bazuar te vetëvlerësimi është se mençuria përfshin përulësinë, ndaj njerëzit e mençur mund t’i japin vetes nota shumë të ulëta, ndërsa ata që janë më pak të vetëdijshëm për kufijtë e tyre mund ta fryjnë rezultatin e tyre.
Nëse matja e mençurisë mbetet e ndërlikuar, edhe përcaktimi i saj nuk është aspak i thjeshtë.
Kur mençuria shfaqet spontanisht, shpesh buron nga mësime të nxjerra përmes përvojave intensive dhe dilemave. Mund të jenë trauma, si një ndarje sentimentale ose një sëmundje, por mençuria mund të vijë edhe nga përvoja thjesht sfiduese, si transferimi në një qytet të ri ose lindja e një fëmije, thotë Glück.
Të marrësh distancë
Duke analizuar literaturën shkencore mbi mençurinë dhe duke intervistuar njerëz pak a shumë të mençur me metoda të ndryshme matjeje, Glück ka identifikuar pesë parakushte për të fituar mençuri nga përvoja: aftësinë për të menaxhuar pasigurinë; për të mbetur i hapur ndaj ndryshimit dhe perspektivave të reja; për të reflektuar mbi përvojat personale; për të rregulluar luhatjet emocionale; dhe për të praktikuar empatinë.
Disa njerëz i zotërojnë natyrshëm këto karakteristika ose i fitojnë gjatë fëmijërisë. Për ata që nuk i kanë, Glück po eksperimenton me metoda për t’i zhvilluar.
Ndërkohë, Igor Grossmann po ndjek një rrugë tjetër. Ai u kërkon pjesëmarrësve në studimet e tij të marrin distancë nga vështirësitë e tyre duke i shkruar në vetën e tretë, ose të distancohen nga ngjarjet politike duke imagjinuar se jetojnë në një vend të largët.
Njerëzit që përdorin këto teknika marrin rezultate më të larta në shkallën e tij të arsyetimit të mençur.
“E sheh situatën nga një këndvështrim tjetër,” shpjegon ai. “Dhe kjo të mban fleksibël.”
Përmirësimi është modest, por kërkimet e Grossmann sugjerojnë se, me kalimin e kohës, praktikimi i distancimit mund të ketë efekte kumulative.
Edhe Ardelt ka pasur njëfarë suksesi me kursin e saj në Florida, pikërisht atë që ndihmoi Swanson të kalonte me sukses provimet e doktoraturës. Në një studim të vitit 2020, ajo krahasoi 165 studentë që kishin ndjekur kurse praktike për zhvillimin e mençurisë me 153 studentë që kishin ndjekur kurse më tradicionale akademike në sociologji ose fe.
Të gjithë studentët iu nënshtruan testit të Shkallës Tredimensionale të Mençurisë në fillim dhe në fund të semestrit.
Rezultatet e studentëve të kurseve praktike u përmirësuan, me 2.5 për qind në total dhe me 3.6 për qind në dimensionin reflektiv, ndërsa rezultatet e studentëve të kurseve më teorike u përkeqësuan.
Sipas ekspertëve, ka shumë mënyra për t’u bërë më i mençur, mes tyre meditimi, kalimi i kohës në natyrë, vullnetarizmi për të ndihmuar njerëzit në vështirësi, ose adoptimi i një mentaliteti stoik.
E rëndësishme, thonë ata, është të mos mbetesh i përqendruar vetëm te vetja.
Çdo gjë që nxit vetëdijen për veten, hapjen ndaj këndvështrimeve të ndryshme, rregullimin emocional dhe përulësinë është një hap drejt mençurisë.
Por pak njerëz arrijnë të jenë gjithmonë të mençur. Sipas Nusbaum, mendja ndikohet shumë nga rrethanat, destabilizohet lehtësisht nga stresi, lodhja apo zhgënjimi. “Nervozohemi, zemërohemi dhe harrojmë gjithçka,” thotë ai. Por me kohën dhe praktikën, shton ai, mund të shtojmë rastet kur bëjmë zgjedhje të mençura, në dobi tonën dhe të atyre që na rrethojnë. / Knowable Magazine (bota.al)
ObserverKult
Lexo edhe:
