Të enjten në Shkup, në Muzeun e Artit Bashkëkohor, u promovua vëllimi poetik “Mos ma zgjoni Dodonën” të poetes Armenida Qyqja, prodhim i Shtëpisë botuese Agoraprint. Me këtë rast lexova edhe një vështrim kritik rreth këtij libri
Nga Emin AZEMI
Poezia bashkëkohore shqipe e diasporës shpesh shndërrohet në një urë të dhimbshme midis dy botëve: gjeografisë së re ekzistenciale dhe zanafillës shpirtërore. Në këtë hapësirë krijuese, vëllimi poetik “Mos ma zgjoni Dodonën” i poetes Armenida Qyqja, i botuar nga Agoraprint vjen si një britmë e sofistikuar ekzistenciale dhe një meditim i thellë mbi fatin e atdheut.
Përmes një gjuhe të pasur me simbole antikizuese dhe një metrike moderne, kjo vepër ndërton një antitezë të fuqishme artistike: përplasjen mes amshimit të miteve që ruan dheu i të parëve dhe efemeres së dhimbshme të ekzistencës së emigrantit që zhvendoset nëpër hapësirë. Autorja, e cila jeton dhe krijon në Vankuver të Kanadasë prej vitit 1995, përdor mitin dhe historinë jo si një dekor pasiv nostalgjie, por si një mburojë estetike kundër harresës dhe asimilimit.
Sistemi simbolik dhe kodi mitologjik
Në njërën anë të kësaj peshoreje lirike qëndron shtylla mitologjike dhe historike e vëllimit. Titulli i poezisë qendrore, “Mos ma zgjoni Dodonën”, mbart një makro-metaforë të fuqishme ku Dodona, si faltorja më e lashtë pellazgo-ilire, bëhet simbol i vetëdijes së pastër kombëtare. Urdhri mohues “Mos ma zgjoni…” fsheh një kuptim të dyfishtë semantic dhe është një rebelim kundër hipokrizisë së shoqërisë moderne që e kujton historinë vetëm për përfitime sipërfaqësore, por edhe një thirrje mbrojtëse që kjo shenjtëri e origjinës të mos ndotet nga zhurma e përditshmërisë.
Ky dialog me antikitetin plotësohet dhe zgjerohet me figura të tjera identitare në libër:
“Dea”: E parë si mishërim i një dashurie dhe nuri që i mbijeton kohës (“Dy mijë vjet kaluan, por nuri s’tu shua”). Ajo shfaqet si dritë përballë errësirës së tranzicionit modern.
“Teuta”: Kërkimi i mbretëreshës ilire nga Epiri në Liburni shndërrohet në një kërkim të autoritetit dhe dinjitetit të humbur moral kombëtar përballë një epoke që “pjell edhe tradhëtar”.
“Bukuroshja e Durrësit”: Mozaiku antik kthehet në një dëshmitar memec të rrënimit të qytetit të saj, duke u bërë simbol i një dinjiteti që qëndron vigan përmbi vdekjen.
Motivi i dashurisë
Motivi i dashurisë në librin “Mos ma zgjoni Dodonën” të Armenida Qyqjas vjen si një ndjenjë e fuqishme, por e ndërlikuar, e cila shpesh shërben si streha e vetme shpirtërore përballë zhgënjimeve të botës, dhimbjes së mërgimit dhe zbrazëtisë ekzistenciale. Dashuria këtu nuk është thjesht një romancë sipërfaqësore, por një forcë jetëdhënëse dhe një mjet mbijetese shpirtërore.
Disa nga poezitë më të spikatura që trajtojnë drejtpërdrejt dashurinë në këtë vëllim janë:
“E dashuruar”: Autorja shpreh etjen e madhe për jetën përmes dashurisë, duke zgjedhur të kyçë derën ndaj luftërave dhe andrallave të botës për t’u dorëzuar plotësisht në gjoksin e të dashurit.
“Mes hishesh të larta”: Poezia trajton natyrën e pastër dhe ndonjëherë “ilegale” të puthjes dhe dashurisë në një botë moderne plot ambicie të vogla e fasada.
“Të tërin”: Një poezi e ndërtuar mbi peizazhin e bukur të Drilonit, ku dashuria merr përmasa pasionante dhe pothuajse xheloze për të përpirë e përvetësuar tërësisht imazhin e tjetrit.
“Dallgë brenda zemrës”: Këtu kujtimet e dashurisë përzihen me nxehtësinë e beharit dhe dhimbjen e largësisë, duke krijuar dallgë të trazuara emocionale.
“Mendime të hidhura”: Dashuria shihet si një fat i madh dhe si një oaz paqeje, duke u krahasuar me vendet e botës ku ajo është e ndaluar apo e shkatërruar nga bombat.
Moti i dashurisë në këtë vellim mbart disa nënshtresa kuptimore të thella:
Dashuria si antidot ndaj kaosit botëror: Dashuria funksionon si një mburojë. Kur bota jashtë “çmendet” nga viruset, teknologjia 5G apo sanksionet, intimiteti dyshesh mbetet e vetmja gjë e vërtetë.
Ndërthurja e dashurisë erotike me dashurinë për atdheun: Ndonjëherë figura e të dashurit dhe ajo e atdheut shkrihen në një të vetme. Te poezia “Vetëm ti mund të m’i sjellësh”, i dashuri mbart brenda vetes tërësinë e atdheut të munguar.
Dashuria si sfidë ndaj kohës dhe largësisë: Meqenëse autorja jeton në mërgim (Kanada), dashuria shfaqet shpesh përmes memories, mallit që thyen kilometrat dhe thirrjeve që kapërcejnë oqeanet. Ajo është një urë metafizike që mbron lidhjen nga harresa.
Dimensioni mitik dhe universal: Përmes referencave ndaj antikitetit (Dodonë, orakuj, Aligheri, Trojë), dashuria njerëzore ngrihet në një rrafsh universal, duke u parë si e vetmja vlerë që nuk humb rëndësinë e saj edhe kur qytetërimet shemben
Lirika e pastër e mërgimit: anti-simboli i valixhes
Në krahun tjetër, në kontrast të plotë e të dhimbshëm me këtë amfiteatër të gurtë e hyjnor, shpërthen një lirikë e pastër dhe e zhveshur e mërgimit. Nëse rrënjët e atdheut janë të ngulitura te Dodona, trupi i emigrantit është i dënuar me lëvizjen dhe zbrazëtinë. Ky kontrast bëhet i prekshëm te poezia “Pa atdhe”, ku autorja shkruan: “Ika me një valixhe në dorë / Dhe me premtimet e të ardhmes shkruar në ajër”. Valixhja këtu shndërrohet në një anti-simbol të mureve të kalave, ajo është e vogël, e brishtë dhe dëshmi e një shkëputjeje të dhunshme.Ky degradim ekzistencial arrin pikun e vet te poezia tronditëse “Nuk kam atdhe”, ku poetja deklaron: “Nuk kam Atdhe, o njerëz, / as të parë e as të dytë, / kam veç një gropë në shpirt”. Kjo “gropë në shpirt” përfaqëson hapësirën e zbrazur që ka lënë pas braktisja e origjinës. Autorja e përshkruan këtë gjendje si një “biçim hemoragjie e brendshme, / por jo e gjakut, e frymës”, duke pranuar tjetërsimin dhe distancimin psikologjik që pëson emigranti jo vetëm nga vendi i tij, por nga vetvetja.
Dekonstruksioni i metrikës dhe ritmi i ndërprerë
Armenida Qyqja refuzon vetëdijshëm metrikën klasike (rimat e rregullta fundore dhe numrin e fiksuar të rrokjeve). Ritmi i poezive të saj kontrollohet nga një metrikë emocionale. Bartja e vargut, ku fjalia nuk ndalon me shenjë pikësimi në fund të vargut, por kapërcen në vargun tjetër për të plotësuar kuptimi, krijon një ndjesi frymëmarrjeje të shpejtuar. Kjo strukturë e thyer imiton saktësisht procesin e ngadaltë të frymës ekzistenciale.
Akustika e dhimbjes: aliteracioni dhe asonanca
Në rrafshin fonetik, poezia karakterizohet nga një përzgjedhje e qëllimshme e tingujve:
Aliteracioni (te poezitë mitologjike): Përsëritja e bashkëtingëlloreve të ashpra e vibrante si “rr”, “zh” dhe “gr” (“gurrave”, “rrushi digjej”, “gjoksin e plaguar”) krijon një efekt akustik që evokon ashpërsinë e rrënojave dhe mureve të gurtë antike.
Asonanca (te poezitë e mërgimit): Dominimi i zanoreve të mbyllura si “ë” dhe “u” (“gropë në shpirt”, “mishi e huaj”) krijon një frekuencë që pasqyron ofshamën e vetmisë dhe izolimin shpirtëror.
Binomet semantike dhe kontrasti leksikor
Stili i autores ndërtohet mbi përplasjen e dy fjalorëve të ndryshëm, që funksionojnë si pole magnetike:
Leksiku i amshimit (sakral): Orakuj, tempuj, zota, altarë, mermer, luanë.
Leksiku i efemeres (rrofan/urban): Valixhe, llotari, klandestinë, maska, kafené, tabela.
Përmes këtij ballafaqimi leksikor, autorja tregon se njeriu modern ka humbur aftësinë për të komunikuar me “Zotat” e tij, sepse veshët e tij janë të zënë nga zhurma e “llotarive” dhe “çorbave elektorale”.
Shtresat semantike të veprës shtrihen në disa nivele që mbivendosen me mjeshtëri. Në shtresën sipërfaqësore (biografike), ndihet qartë drama e largësisë dhe “hemoragjia e frymës” e një autoreje që jeton në Kanada por merr frymë në Shqipëri. Megjithatë, kjo dhimbje personale ngrihet shpejt në një shtresë universale përmes simboleve si “vera e helmuar në sofër” ose “rrushi që digjet në pjergull” te poezia kryesore. Këto imazhe semantike përfaqësojnë mundësitë e humbura të një populli, braktisjen e tokës së të parëve dhe një lloj vetëflijimi kolektiv në altarin e materializmit global.
Personifikimi i natyrës dhe historisë, ku lisat, gurrat e moçme, muret e kalatave dhe statujat kërkohen të heshtin apo të fshehin hiret e tyre nën tokë, tregon se historia ka parë mjaftueshëm tradhti dhe dhimbje. Autorja bën një thirrje të fortë që ndërgjegjja e fjetur (Dodona, Bylisi, Amantia) të mos trazohet për sa kohë njerëzit e sotëm nuk kanë gjetur ende forcën për të dashuruar dhe mbrojtur vendin e tyre pa interesa pragmatike.
Evolucioni stilistik i autores
Rrugëtimi letrar i Armenida Qyqes dëshmon për një pjekuri të ngadalshme dhe të sigurt artistike përmes tetë vëllimeve të saj poetike:
Faza fillestare („Përtej kangjellave të shiut“, 2018): Karakterizohet nga një lirikë intime, intuitive dhe tejet emocionale, e fokusuar te melankolia romantike dhe shiu si motiv kryesor.
Faza e konsolidimit („Letra pa zarf…“, „Mes rrahjeve të zemrës“, 2020): Zhvishet nga patetizmi i tepërt dhe kalon drejt një “thjeshtësie të ngarkuar me kuptime”. Vargu i lirë dhe sintaksa e thyer fillojnë të dominojnë strukturën formale.
Faza e pjekurisë filozofike-poetike („Mos ma zgjoni Dodonën“, “Hireoglifet e mallit” ): Inteligjenca emocionale shkrihet me kujtesën kolektive historike. Autorja nuk shkruan më vetëm për dhimbjen e saj si individ, por e sofistikon atë duke përdorur ironinë sociale dhe sarkazmën ndaj realitetit aktual politik të tranzicionit. Stili bëhet monumental, intelektual dhe i angazhuar qytetarisht.
Vëllimi “Mos ma zgjoni Dodonën” i Armenida Qyqes është një elegji dhe njëkohësisht një thirrje zgjimi për memorien e kolektive dhe identitetin shqiptar në epokën globale. Përmes kontrastit të guximshëm midis lavdisë së palëkundur të Teutës apo Deas dhe tragjizmit të individit me “një valixhe në dorë”, poetja dëshmon se mërgimi nuk është thjesht një zhvendosje gjeografike, por një thyerje ontologjike.
Thirrja për të mos e zgjuar Dodonën është, në fund të fundit, frika e emigrantit se mos përballja me pastërtinë e miteve antike e bën akoma më të padurueshme zbrazëtinë e jetës në dhe të huaj. Ky libër mbetet një kontribut i çmuar në lirikën bashkëkohore shqipe, duke vërtetuar se edhe pse trupi i krijuesit endet nëpër botë, shpirti i tij mbetet i ankoruar thellë në dheun e atit, aty ku “gjoksi i plaguar” i atdheut pret të kurohet jo me fjalë orakujsh, por me një rikthim te dinjiteti dhe dashuria e vërtetë.
Në kontekstin e gjithmbarshëm, poezia e Armenida Qyqes është një urë lidhëse moderne mes traditës së lirikës së mallit dhe poezisë sonë intelektuale e mitologjike. Ajo dëshmon se letërsia shqipe e shkruar jashtë kufijve gjeografikë (në Kanada) mbetet një ind i gjallë, i cili jo vetëm që ruan gjuhën, por e pasuron atë me një ndjeshmëri kozmopolite dhe universale.
Duke e vendosur Armenida Qyqen mes ftohtësisë intelektuale të Martin Camajt dhe zjarrit kryengritës të Ali Podrimës, ne kuptojmë se poezia e saj nuk lindi në vakum. Ajo ushqehet nga palca e traditës më të mirë letrare shqiptare. Kontributi i saj specifik estetik qëndron në faktin se ajo arrin të sintetizojë këto dy rryma: marrjen e mitit të lashtë ilir (si te Podrima) dhe trajtimin e tij përmes vetmisë dhe distancës moderne të diasporës (si te Camaj). Ky gërshetim e bën vëllimin “Mos ma zgjoni Dodonën” një stacion të rëndësishëm dhe modern të poezisë bashkëkohore shqipe.
