Ju sjellim një fragment nga romani i Hajriz Sejdiut “Kumanova-kujtesa që nuk u nënshkrua”, botuar nga “Littera”.
Fragmenti I: Kumanovë, Tetor me erë dhimbjeje
Në një qoshe të Kumanovës, diku mes lagjes së Trimave dhe pluhurit të një kohe që s’njihet në asnjë hartë, gjendet një kafene e zhdukur nga të gjitha kujtimet, përveç njërit. Muret e saj janë rrëzuar, por brenda ende rrinë ulur tre burra. Të tre quhen Arbën. Të tre janë i njëjti njeri. Dhe asnjëri nuk e pranon këtë. Drita është gri, jo nga mbrëmja, por nga një epokë që nuk di të lindë më. Dritarja nuk ekziston, por erërat e vjeshtës hyjnë brenda si ftesa të padukshme.
Arbën 2015 e shtyn karrigen me kujdes, sikur mos donte të zgjonte pluhurin.
Nga çanta e tij – e errët dhe e rëndë – nuk del zë, por ndjesia e një kujtese që nuk është për të gjithë. Ai flet i pari, jo me zë, por me frymë:
– Në këtë qytet pashë fundin e një lufte dhe fillimin e një heshtjeje. Dhe ende nuk e di cila ishte më e rëndë.
Arbën 1912 fërkon mustaqet e njoma dhe e vendos pushkën në prehër. Opingat e tij janë ende të lagura nga një baltë që nuk thahet kurrë. Ai sheh në tokë dhe me majën e pushkës vizaton një fjali: “A ka Zot për tokën pa zot?”
Arbën 1999, me uniformën e grisur në supe, mbështet bërrylat mbi tryezën e çarë dhe qesh me dhëmbë të shtrënguar:
– Nuk di ç’më dhemb më shumë: plagët që nuk i pamë, apo ato që i heshtëm.
Një qetësi bie mbi tryezë, por nuk është heshtje e zakonshme. Është ajo që mbetet kur historia ndalon së shkruari dhe nuk di a duhet të kujtojë apo të fshijë. Në mur, një shkrim i përzhitur, si i nxjerrë nga zëri i një rëre të largët: “Kumanova nuk mban mend, por nuk harron.”
Arbën 2015 ngre sytë, i lodhur, i përkulur mbi veten:
– Kur nënshkruam paqen… a u nënshkrua edhe dhimbja ime? Kush e firmosi? Kush më dha të drejtën ta qaj këtë fitore?
Arbën 1912 i afron një gotë bosh:
– Pije këtë heshtje, bir. Më ka ndjekur që nga koha kur menduam se liria do të vinte nga maja e kodrës. Por kodra u bë varr, e flamuri… një gjeth i rënë para se të piqej.
Arbën 1999 tund kokën:
– Unë e besova se dikush do të më kujtonte. Por ja ku jemi – tri data në një trup të vetëm. Tri fjalë që askush nuk i lexon në gur.
Ata heshtin sërish. Por tani heshtja është më e ngrohtë. Si një këngë që s’është kënduar kurrë.
Arbën 2015 prek çantën pa e hapur:
– Këtu kam uniformën time. Dhe një letër të verdhë që më la gjyshi… S’më tha çfarë të bëj me të. Vetëm që të mos e humbas edhe kur të harroj veten.
Arbën 1912:
– E mbajta një të tillë gjithashtu. E humba në baltë. Por ndoshta balta e mbajti më mirë se unë.
Arbën 1999:
– Po unë? Çfarë mbaj unë?
Arbën 2015:
– Një datë të pashkruar. Dhe nënën që më tha: “Mos u bëj edhe ti bir, një numër tjetër në motet e harresës.”
Jashtë kafenesë, rruga nuk ekziston më. Vetëm një gur që të tre e kanë shkelur në kohë të ndryshme. Ai nuk flet, por pret. Kur dritarja e ndërdijes u hap, Arbëni ndodhej në mes të rrugicës së lagjes së Trimave. Të gjitha gjurmët që la nata ishin ende mbi fytyrën e tij, por askush s’e shihte. Askush nuk shihte më askënd. Kumanova dukej si një qytet që kishte harruar të zgjohej. Ajri mbante një erë të hollë djegieje, si frymëmarrje e pezullt që s’është tym e as kujtim. Qentë flinin nëpër rrugë sikur të ishin pjesë të një ekspozite për heshtjen. Dyqanet kishin mbetur me dritat e zbehta ndezur edhe pse asnjë blerje s’pritej më. Arbëni mbante në dorën e djathtë një çantë ushtarake të vjetër. Nuk e kishte hapur qëkur u kthye. Në mendje i shfaqej gjithmonë një skenë: duart e nënës që ia mbyllnin zinxhirin e asaj çante me lotë të padukshëm, dhe zëri i saj: “Mos e hap për t’u dukur, bir. Mbaje si plagë, jo si medalje.” U ndal para një ndërtese të djegur. Muret ishin të nxira, por një shkrim dukej ende i pashuar: 1912 ishte ndarja. “1999 ishte fillimi. 2015 është harresa.” E mbështeti kokën aty. Muri ishte i ftohtë, si duart e një trupi të përhumbur.
– A jemi kthyer këtu për të harruar, apo për t’u harruar?, murmuriti.
Një burrë kaloi me një biçikletë të ndryshkur. S’e përshëndeti. Të gjithë ecnin sikur t’ishin fotografi të një kohe që s’është më e nevojshme për t’u kujtuar.
Diku nga thellësia e çantës ndjeu të prekte një letër. Gishtat i dridheshin. Ishte letra e gjyshit, e zverdhur nga dekadat, por ende pa u lexuar deri në fund. Çdo herë që përpiqej ta hapte, diçka në tërthor i thoshte: “Mos e lexo. Po e lexove, historia mbaron. Dhe ti nuk je bërë për fund.” Ai u ul në një stol. Një plakë me shami të zezë kaloi dhe i hodhi një vështrim të shkurtër, sikur e njihte nga dikur. Apo ndoshta nga andej. – Në këtë qytet jam i huaj për të tashmen dhe i tepërt për të shkuarën, mendoi. Në një moment, sytë iu bënë të rëndë. Mbi gjunjë kishte çantën, mbi supe – një kohë që peshonte si pushkë e lënë në baltë. Dhe përpara tij… gurët. Po ata gurë të ëndrrës, të vizionit. Ishin të lagur nga shiu i mbrëmshëm, por ai e dinte që ishte djersa e kohëve që s’kishin pushuar së ecuri. U ngrit. Një djalosh i vogël po lozte me një top llastiku në cep të rrugës. I ngjante vetes së tij të dikurshme, por pa asnjë flamur mbi supe. Ai nuk iu afrua. Vetëm kaloi pranë tij, ngadalë dhe tha me zë që s’dinte kujt i drejtohej:
– Unë vij nga një kohë që mendoi se do të lindë një tjetër. Por asgjë s’lindi. Vetëm një heshtje që s’e thyen dot më asnjë këngë.
ObserverKult
