Një vështrim mbi romanin “Hija e kalit” të autorit, Ahmet Selmani
Nga Mark Pashku Lucgjonaj
Në letërsinë shqipe të dekadave të fundit rrallë hasen romane që ndërtojnë identitetin e tyre artistik, para së gjithash, mbi gjuhën. “Hija e kalit” e Ahmet Selmanit është një nga ato vepra ku gjuha nuk shërben vetëm si mjet rrëfimi, por bëhet vetë substanca e romanit, shtylla mbi të cilën ngrihet universi artistik. I njohur prej kohësh si poet, eseist, kritik letrar dhe publicist, Ahmet Selmani sjell në prozë përvojën e tij poetike, duke krijuar një tekst që sfidon ndarjen tradicionale ndërmjet poezisë dhe romanit. Fjalët nuk përdoren vetëm për të treguar një ngjarje; ato ndërtojnë atmosferë, ritëm, simbolikë dhe kujtesë kulturore. Për këtë arsye, “Hija e kalit” është një roman që lexohet me të njëjtën vëmendje që kërkon një poemë.
Veçoria më dalluese e veprës mbetet gjuha
Selmani ndërton një idiomë artistike që ushqehet nga gjithë hapësira shqiptare. Leksiku, frazeologjia dhe mënyra e formulimit japin përshtypjen e një shqipeje që buron nga shtresimet më të hershme të kulturës sonë. Nuk kemi të bëjmë me imitimin e autorëve të vjetër, si Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani, Mjeda apo Fishta, por me përvetësimin krijues të traditës së tyre gjuhësore. Shqipja e romanit nuk është arkaike; ajo është e lashtë në frymë dhe moderne në funksion artistik. Ky është një nga rastet kur gjuha bëhet identitet. Ajo nuk pasqyron vetëm personazhet, por tërë botëkuptimin mbi të cilin është ngritur romani. Në çdo faqe ndihet një vetëdije e thellë për trashëgiminë gjuhësore shqiptare dhe për aftësinë e saj për të shprehur përvoja universale.
Ndërtimi narrativ shmang skemat tradicionale
Rrëfimi lëviz vazhdimisht ndërmjet historisë dhe mitit, ndërmjet reales dhe magjikes, ndërmjet kujtesës kolektive dhe fatit individual. Legjendat, besimet popullore, tradita gojore, historia mesjetare dhe psikologjia njerëzore nuk paraqiten si shtresa të ndara, por shkrihen në një tërësi organike. Kjo teknikë krijon një tekst ku koha historike humbet kufijtë e saj dhe shndërrohet në kohë mitike. Në këtë univers artistik, autori ndërton një antropologji shqiptare. Familja, fisi, besa, nderi, flijimi, lufta, lindja dhe vdekja nuk janë thjesht motive letrare; ato paraqiten si kategori themelore të ekzistencës shqiptare. Personazhet nuk veprojnë vetëm si individë, por si bartës të një kujtese shumë shekullore.
Vend të veçantë zë figura e gruas
Ajo nuk është personazh dytësor dhe as simbol dekorativ. Gruaja është boshti moral mbi të cilin mbështetet familja dhe vazhdimësia e jetës. Ajo ruan Besën, edukon brezat, mbron shtëpinë dhe përballon sprovat historike me një forcë të heshtur, por të palëkundur. Selmani ndërton një figurë femërore që nuk fiton madhështinë nga pushteti, por nga përgjegjësia që mban mbi shpatullat e veta. Pikërisht kjo e bën atë një nga figurat më domethënëse të romanit.
Një aspekt me interes të veçantë stilistik janë formulat e lutjes
Shprehje si “Zotynë që rri në qiell”, “O ti fuqiepërmi”, “O i lumi Zot”, “Dëgjoje, Zot, lutjen time njerëzore” apo “Dhashtë njaj i Madhi Zot” krijojnë një regjistër gjuhësor krejt origjinal. Këto formula nuk tingëllojnë si citime liturgjike, por si vazhdimësi e një tradite të lashtë shqiptare të komunikimit me hyjnoren. Ato bashkojnë gjuhën popullore, besimin dhe poezinë në një njësi artistike që rrallë haset në prozën bashkëkohore.
Po aq domethënës është simboli i kalit
Në kulturën shqiptare kali ka qenë gjithnjë shenjë force, pasurie, lirie dhe dinjiteti. Selmani e zgjeron këtë simbolikë duke e kthyer kalin në metaforë të fatit njerëzor. Ai është njëkohësisht bekim dhe barrë, mjet pune dhe mjet lufte, krenari dhe mallkim. Hija e tij shtrihet mbi të gjithë romanin, duke lidhur fatet individuale me fatin kolektiv.
Nga këndvështrimi kompozicional, romani ndahet në dy pjesë: “Motërzimi i parë” dhe “Motërzimi i dytë”. Pjesa e parë, sipas vlerësimit tim, përmban përqendrimin më të madh të energjisë artistike të veprës. Pikërisht aty ndërtohen simbolika, atmosfera dhe sistemi estetik që mbajnë në këmbë gjithë romanin, ndërsa pjesa e dytë shërben më shumë si zhvillim dhe zgjerim i këtij universi. “Hija e kalit” nuk është roman për lexuesin që kërkon vetëm subjektin. Është roman për lexuesin që kërkon gjuhën, simbolin, shtresimet kulturore dhe dialogun me kujtesën historike. Ai dëshmon se letërsia shqipe ende ka potencial të krijojë vepra që mbështeten mbi identitetin kulturor pa rënë në folklorizëm dhe që e përdorin traditën jo si stoli estetike, por si materie krijuese.
Për këtë arsye, “Hija e kalit” zë një vend të veçantë në prozën bashkëkohore shqiptare. Ajo përfaqëson një përpjekje serioze për ta shndërruar gjuhën, mitin, historinë dhe kujtesën kolektive në art letrar, duke i dhënë romanit një zë origjinal dhe lehtësisht të dallueshëm.
ObserverKult
Lexo edhe:
Romani “Livia” i Mark Pashkut versus piktura “Ora që shkrihet” e Salvador Dalisë
