Nga Marsel Lela
Ka ditë kur më duket se poezia shqipe ecën, që prej fillesave të saj, si një lumë që nuk e ka ndërruar kurrë shtratin. Gjarpëron nëpër kohë, ndërron ngjyrat sipas stinëve, por gjithnjë mbetet aty: në atë fije të panjohur që lidh zemrën me fjalën. Dhe sa herë i kthehem pyetjes se përse kjo poezi, e lindur nga male të ashpra, nga ngujime historike, nga heshtje të thella dhe nga vuajtje kolektive, ka mbetur kaq këmbëngulësisht lirike, më zë një lloj habie: a është kjo një varfëri e traditës, apo një pasuri? Një ngecje, apo një besnikëri e thellë shpirtërore?
Në thelb, kjo është pyetja që ka shoqëruar çdo përpjekje për ta kuptuar ADN-në kulturore të shqipes dhe është një pyetje që nuk ngrihet nga kureshtja e studimit të ftohtë, por nga një lloj tronditjeje intime, kur sheh se edhe poetët që kanë jetuar në më të mëdhatë përplasje historike të shekullit XX, sërish janë kthyer tek “uni”, tek brenga, tek heshtja, tek zemra e vetme përballë botës.
Në këtë ese dua të ndalem jo për t’i dhënë një përgjigje shkencore kësaj dukurie, por për të hyrë brenda strukturave të saj të thella emocionale e kulturore; brenda mënyrës se si ne shqiptarët kemi ndërtuar marrëdhënien tonë me fjalën dhe ndjesinë; brenda faktit se pse letërsia jonë, edhe kur është rebeluar, e ka bërë këtë përmes një zëri lirik.
Në fillim qe vetmia
Ka një vetmi strukturore në kulturën shqiptare, një vetmi që s’ka lidhje me numrat, as me gjeografinë, por me një botëkuptim të tërë. Poetët tanë më të hershëm nuk kanë qenë kanonikë në kuptimin klasik, sepse nuk kanë qenë qytetarë të një polisi letrar. Ata kanë qenë njerëz të përhapur nëpër male, barinj, prijës fisesh, rapsodë të vetmuar, vokalizues të historisë nëpër odat e burrave. Letërsia jonë e lashtë nuk ishte e shkruar, por e folur. Dhe fjala e folur, kur nuk ka skenë kolektive, kur nuk ka agorë, kur nuk ka teatër qytetar, kthehet natyrshëm në lirikë; ajo është më intime, më e menjëhershme, më fleksibsël në ritëm dhe më e prirur për të përdorur emocionin si një instrument të kujtesës.
Historiografia letrare e quan këtë “mungesë të epikës qytetare”. Unë do ta quaja mungesë të korit. Ne nuk kemi pasur kor. Nuk kemi pasur orkestër. Kemi pasur vetëm zëra të vetmuar të cilët, për këtë arsye, lëshonin tinguj të gjatë, të ngrohtë, të brendshëm.
Rreth nesh qarkullonin epopetë homerike, tragjeditë e qytetërimeve të mëdha, poemat e gjata që ndërtoheshin mbi një skelet publik. Te ne, ndërkohë, fjala mbetej në dhomë, mbështjellë me oxhakë, me mugullimë, me një qetësi të thellë malore. Edhe kur këngët epike u shfaqën, ato sërish i shërbenin një bote private: mikpritjes, besës, nderit personal, betimit individual. Ato nuk flisnin për botën, por për individin ndaj botës. Dhe kjo është gjeneza e lirizmit tonë.
Në këtë vetmi të hershme, lirikja nuk ishte zgjedhje estetike, por mënyra jonë e të jetuarit.
Origjina e një ngurimi letrar: Lirizmi si atdhe i parë
Në një nga shënimet e tij, Ismail Kadareja vëren se “letërsia shqipe nisi si poezi dhe për një kohë të gjatë u end lirshëm brenda saj, si në një dhomë të vetme që duhej të bëhej shtëpi.” Ky pohim, përtej retorikës, përmbledh një realitet të thellë: poezia jonë lindi lirike jo thjesht nga padija e formave të tjera, por nga vetë natyra e fillimeve tona.
Lirizmi i hershëm i ndërtuar me “mall”, “vaj”, “hakërrim”, “zanore të gjata”, ishte mënyra më e natyrshme për të organizuar emocionin e një popullsie të shpërndarë, të pafuqishme politikisht, por të fortë në mbijetesë. Ky lirizëm ishte edhe një lloj kompensimi semiotik: kur s’kishte shtet, kishte këngë; kur s’kishte institucione, kishte lahuta; kur s’kishte letër nëpër duar, kishte kujtesë kolektive.
Lirizmi, në këtë kuptim, nuk është thjesht një gjini poetike: është një vendbanim i gjatë dhe i dhimbshëm.
Por problemi fillon atje ku ky vendbanim bëhet banesë e përhershme. Siç thotë Roland Barthes: “Kur një formë zgjat më shumë se periudha e saj natyrore, ajo kthehet në ideologji.” Lirizmi shqiptar, në njëfarë kuptimi, u kthye në ideologji estetike – një normë e padukshme që prodhonte poetë për të cilët poezia ishte identike me mallin, bukurinë, qiellin, dashurinë e humbur, natyrën e përhumbur. Rrallë përcillej e kundërta: dyshimi, ironia, konstruktet konceptuale, skepticizmi epistemik.
Kjo trashëgimi e gjatë u bë, për keq apo për mirë, korniza ku do të duhej të dilnin të gjithë poetët e shekullit XX.
Tradita si pengesë dhe si strehë
Ka një tendencë të natyrshme në studimet tona për ta parë traditën letrare shqiptare si një vijë të drejtë, por në të vërtetë ajo është një lloj gjysmëspirale që kthehet vazhdimisht tek e njëjta qendër: ndjesia. Rilindja, që pritej të hapte porta epike, politike, filozofike, u kthye në një operacion shpirtëror më shumë se civilizues. De Rada, Naimi, Fishta – secili prej këtyre shkrimtarëve, pavarësisht synimeve më të gjera, prodhoi në thelb poezi lirike, me energji emocionuese dhe me tonalitet elegjiak.
Pse?
Sepse rilindasit tanë nuk dolën nga universitetet e Evropës industriale; ata dolën nga komunitete të vogla, të shpërndara, me barrë historike të rëndë, me një dëshirë të pamasë për të ruajtur identitetin përballë tentativave të njëpasnjëshme për asimilim. Dhe identiteti, kur je në rrezik zhdukjeje, nuk ndërtohet me epikë, sepse epika kërkon stabilitet; ndërtohet me lirikë, sepse lirikja është e menjëhershme dhe e bartshme. Mund ta fshehësh. Mund ta këndosh me zë të ulët. Mund t’ia mësosh fëmijës. Lirikja është mënyra më e shpejtë për të shpëtuar ADN-në shpirtërore të një populli.
Kështu, poezia lirike u bë shtëpia jonë, një shtëpi ku identiteti vendosej mbi tryezë për t’u rikujtuar çdo mëngjes.
Por nga ana tjetër, kjo shtëpi u bë edhe pengesë. Sepse letërsia që shërben për mbijetesë, shpesh nuk guxon të dalë jashtë.
Heshtja që prodhoi zë
Më duket e pamundur të flasësh për lirizmin shqiptar pa prekur periudhën socrealiste. Kjo, jo se poetët e asaj kohe kanë qenë më lirikë se të tjerët – përkundrazi, shumë prej tyre kanë dashur t’i shpëtonin këtij modeli – por sepse sistemi ishte vetë një fabrikë e heshtjes së brendshme. Poezia jonë, në vend që të merrte dimension analizues, historik, filozofik, u mbyll në një lloj dhome presioni. Dhe kur e mbyll njeriun në një hapësirë ku nuk mund të artikulojë publikisht, ai kthehet te vetja. Vetja bëhet e vetmja hapësirë e sigurt.
Kështu, poezia lirike në Shqipërinë socialiste nuk ishte nostalgji e traditës, por mekanizëm mbijetese. Lirika e asaj periudhe është një kod i nënkuptuar, një lloj pulsi i brendshëm që rrihte brenda fjalëve. Edhe kur poezia synonte të dukej e gëzuar, sërish dëgjohej një lloj psherëtime në sfond – ajo psherëtimë që e bën poezinë shqiptare kaq të njohur dhe kaq të pashmangshme.
Dikush ka shkruar se “lirizmi shqiptar mbijetoi, se ishte i paqortueshëm nga ideologjia”. Në fakt, pikërisht lirizmi ishte forma më e kontrollueshme. Emocioni është më i manipulueshëm se mendimi; një varg i ëmbël, një metaforë natyrore, një ndjesi e vagullt, mund të kalonte më lehtë filtrat e kohës sesa një ndërtim konceptual që kërkon analizë, hapësirë kritike, logjikë. Regjimet i frikësohen mendimit, jo ndjesisë.
Fatos Arapi, në një intervistë të vonshme, e ka pranuar me keqardhje këtë gjendje: “Poetët shqiptarë kanë shkruar shpesh shumë bukur, por jo gjithnjë me mend. Mungon një poezi që të përballet me botën si ide.” Ndërsa Visar Zhiti, duke reflektuar mbi të njëjtën periudhë, vëren se “lirizmi ishte hapi i vetëm që mund të hidhje pa ia mbyllur derën vetes.”
Ajo që mungoi atëherë ishte pikërisht poezia mendore, ajo që Paul Celan e quante “sprova e përhershme e kuptimit.”
Mirëpo, edhe pas rënies së diktaturës, lirizmi nuk u shua. Nuk u largua. Përkundrazi, poetët e rinj, që pritej të shpërthenin me forma të reja, sërish u kthyen tek uni, tek zemra, tek përditshmëria, tek meditimet e vogla, tek një pritje e heshtur e diçkaje që nuk po vinte.
Ishte sikur poezia por kërkonte përsëri strehë, por tani në një liri shumë më të gjerë, me një hapësirë që kishte munguar prej kohësh, e që ndoshta e trembte.
Poezia shqiptare dhe frika e hapësirës së madhe
Ka një koncept në estetikë që quhet horror vacui – frika ndaj hapësirës bosh. Në kulturën shqiptare, në mënyrë paradoksale, ajo hapësirë duket se ka qenë gjithmonë vetë hapësira publike. Hapësira që kërkon analizë, argument, ide të mëdha, projeksione qytetërimi.
Poezia jonë, edhe në kohën moderne, ka shmangur me këmbëngulje futjen në territore intelektuale të gjera. Ka shmangur filozofinë e drejtpërdrejtë. Ka shmangur refleksionin qytetar të artikuluar qartë. Ka shmangur eksperimentin formal të guximshëm. Në vend të tyre, ka zgjedhur: një gjuhë të ngadaltë, një ton intim – shpesh vetjak, një prani të fortë të natyrës, një dramë të heshtur të brendshme, një nënzë emocional që kërkon të prekë, jo të bindë.
A është kjo një dobësi? Ndoshta po, nëse e shohim nga prizmi i letërsive të mëdha evropiane, ku tradita qytetare, kafenetë, debatet intelektuale, botimet voluminoze dhe institucionet kulturore kanë krijuar një habitat për epikë, për satirë, për manifest poetik.
Por nga një këndvështrim tjetër, është edhe një mënyrë e jashtëzakonshme për të ruajtur intimitetin e përvojës shqiptare. Letërsia jonë, edhe kur flet për botën, flet nga një dritare e vogël e shtëpisë. Dhe kjo dritare e vogël është metafora jonë historike.
Lirizmi si horizont i brendshëm
Ka poetë që e kanë sfiduar këtë prirje. Ka poetë që kanë tentuar të ndërtojnë një poezi të madhe, të hapur, me ide, me përplasje, me një ritëm më të ashpër qytetar. Por shumica e tyre, sërish, janë kthyer tek përvoja lirike. Sikur liria e fjalës, për shqiptarët, nuk është diçka që shpërthen, por diçka që përthyhet që në fillim brenda vetes.
Arsyeja, mendoj, është më antropologjike sesa letrare.
Ne kemi një kulturë të përqendruar rreth shtëpisë, jo rreth qytetit. Rreth fisit, jo rreth institucioneve. Rreth besës, jo rreth ligjit publik. Rreth ndjenjës së brendshme, jo rreth argumentit të jashtëm. Rreth historisë së vogël personale, jo rreth historisë së gjerë.
Për këtë arsye, poezia lirike është më organike për ne. Është më natyrale. Është mënyra jonë e vërtetë e të shprehurit. Dhe kur një kulturë gjen një formë që i shkon për shtat, ajo nuk e braktis lehtë atë.
A duhet të ndryshojë kjo?
Kjo është pyetja e vetme që prek në një territor të rrezikshëm. Sepse të kërkosh që poezia shqiptare të braktisë lirikën e saj, do të thotë të kërkosh që kultura jonë të heqë dorë nga rrënjët që e mbajnë gjallë.
Megjithatë, nuk mund të rrimë pa e thënë se letërsia jonë sot ka nevojë të hapet. Ka nevojë të zgjasë vështrimin. Ka nevojë të dalë nga përshpirtja monotone e unit dhe të ketë guximin të flasë për botën. Jo për vendin. Për botën. Ka nevojë të krijojë poezi që nuk e ka frikë përballjen me idetë. Poezi që mund t’i kundërvihet realitetit, jo vetëm t’i përgjigjet me metafora të bukura.
Lirika nuk duhet të zhduket – ajo është pasuria jonë e trashëguar nga një traditë e gjatë. Por nëse mbetet forma e vetme, atëherë kthehet në kufizim. Në një lloj paralize estetike. Dhe poezia, ashtu si çdo formë e artit, duhet të jetë në lëvizje.
Ka ardhur koha që poezia shqiptare të mos jetë vetëm zëri i zemrës, por edhe zëri i mendjes. Zëri që ndërton, jo vetëm që kujton. Zëri që pyet, jo vetëm që ndjen.
Këtë ese e shkrova si një lloj dialogu me vetveten kur ndjeva se poezia jonë e sotme ende mbart një lodhje të vjetër. Nuk më intereson ta gjykoj këtë lodhje, sepse në të ka edhe bukuri, edhe plagë, edhe kujtesë. Por më duket se jemi në një pikë ku duhet t’i marrim në dorë fjalët dhe t’i shikojmë drejt e në sy: pse jemi kaq të përkushtuar ndaj lirikes? Kush na e ka dhënë këtë rrugë? Dhe çfarë mund të bëjmë me të tashmë?
Ky tekst nuk synon të japë përgjigje përfundimtare. Po të jepte, do të ishte një tekst historik, jo estetik. Unë dua vetëm të hedh dritë në një rrugë që e kemi ndjekur me shekuj – dhe të shtroj pyetjen: a mos ka ardhur koha të hapim shtigje të tjera, pa e humbur atë të vjetrin? Sepse në fund, poezia nuk është fati ynë. Është zgjedhja jonë.
ObserverKult
Lexo edhe:
