Nga Mërgim Bekteshi
Vëllimi poetik Ata udhëtonin pa e ditur fundin i Arif Molliqit, botuar nga Shtëpia Botuese Armagedoni me mbështetje të Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit, shfaqet si një nga librat më përfaqësues të poezisë shqipe bashkëkohore. Ai ndërthur jetën individuale me fatin kolektiv, siç thotë autori në një varg: “përrallë e vjetër me rroba të reja”.
I botuar në prag të përfundimit të vitit 2025, ky libër përmbledh rreth pesëdhjetë vjet krijimtarie dhe funksionon si një biografi poetike, ku historia personale, kujtesa, dhimbja, mërgimi dhe varfëria shpirtërore e një populli të përndjekur nga peripecitë historike shndërrohen në materie poetike. Molliqi nis nga koha kur lind në vendlindjen e tij dhe kujton gjithçka organike e të zakonshme, që nga këngët e vjetra të Sali Agës e deri tek ajo e Rrushës, që shembi shumë burra, por pa harruar as kuvendin e pajtimit, i cili tani mban emrin rruga e qenve – një fyerje për dinjitetin individual dhe kolektiv të shoqërisë.
Poezia e Molliqit nuk është e zbukurimit formal apo ornamentit gjuhësor. Ajo lind nga përvoja e jetuar, nga prekshmja, dhe nga ajo që mund të quhet “provë” në diskursin juridik, por që në letërsi shndërrohet në dëshmi morale. Që nga poezitë e hershme e deri te ato më të vonat, autori ndërton një univers ku realizmi i vrazhdë bashkëjeton me simbolizmin e ngjeshur, ironia e hidhur me tragjiken njerëzore, ndërsa liria dhe humbja mbeten dy pole të pandara të përvojës ekzistenciale. Kjo manifestohet edhe kur mungon shpirti lirik ose tendenca për të thënë të vërtetën, si në vargun: “ka mbulojë qiellin / ka dyshek tokën”, që reflekton jetën evropiane, por edhe situatën e njeriut të sotëm.
Një nga boshtet themelore të këtij vëllimi është kujtesa, e cila shfaqet në mënyrë të theksuar në poezitë e përzgjedhura nga botuesi Armagedeon. Poezia shfaqet si akt rezistence kundër harresës dhe përpjekje për të ruajtur përvojën njerëzore nga zhdukja: “të dytë jemi zverdhur / e gjethet po na bien”. Kthimi i vazhdueshëm te shtëpia, te fshati i Llukës së Epërme, te figura e babait dhe nënës, te varfëria dhe frika e fëmijërisë, nuk ka karakter nostalgjik, por etik. Poezi si “Im atë të shtunave më blinte këpucë llastiku”, “Nëna ime, heroina ime” apo “Në Prishtinë” funksionojnë si dokumente shpirtërore të një kohe të errët, ku jeta e njeriut të zakonshëm ishte e zhveshur nga heroizmi, por e mbushur me dinjitet. Ky dinjitet shfaqet mallëshëm dhe herë me gjuhë të ashpër kur poeti lëndohet.
Atdheu në poezinë e Molliqit nuk idealizohet. Redaktori i librit e shquan këtë me realizëm emocional: ai shfaqet si hapësirë e plagosur dhe e mbingarkuar nga historia, ku poeti nuk i drejtohet atdheut me patos romantik, por me realizëm emocional, si në vargun: “Te Verrat e Llukës / këtë të diel nuk mbahet Kuvendi Pajtimit / do të mbahen gara e qenve”. Dashuria për vendin shprehet përmes dhimbjes, jo retorikës, duke e forcuar lidhjen emocionale që shpesh e çon autorin deri në ekstrem. Poezia i kundërvihet mitizimit dhe vendos përvojën kombëtare në një plan kritik dhe reflektues, duke qortuar keqësinë që katandisë vendin.
Motivi i lirisë përshkon pothuajse gjithë librin, por gjithmonë si mungesë. Liria nuk shfaqet si gjendje e arritur, por si pritje e vazhdueshme, si “folje dëshirore”. Në poezinë “Liria është folje dëshirore”, ajo lidhet me varfërinë e refugjatit, dritaret e thyera, kollën e fëmijëve dhe ekzistencën e pasigurt. Këtu liria nuk triumfon, por mbetet premtim i shtyrë, duke kthyer jetën në përpjekje të pandërprerë për mbijetesë. Mbijetesa dhe koncepti i Mbinjeriut i Niçes reflektojnë në vargjet e Molliqit, jo alegorikisht, por në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe konkrete.
Një shtyllë tjetër qendrore është mërgimi, plagë që e rrëmben poetin si qenie fizike dhe metafizike. Molliqi nuk e trajton mërgimin si aventurë apo udhëtim, por si gjendje shpirtërore të copëtimit. Poezia “Kur qeni i shtëpisë nuk më njeh” përmbledh tragjedinë e mërgimtarit: kthimin në vendlindje dhe humbjen e përkatësisë, deri në pikën ku as qeni nuk e njeh më. Ky imazh i fortë shndërrohet në metaforë të humbjes së identitetit: “sepse brenda kornizës metalike të aeroplanit / kam ngarkuar një peshë të rëndë malli / kam ngarkuar atdheun plot me sëmundje”.
Qytetet evropiane në poezinë e Molliqit shfaqen të ftohta, të zhveshura nga estetika turistike, hapësira ku njeriu mbetet i huaj dhe i ndarë nga vetvetja dhe të tjerët. Poezi si “Qyteti pa kinema” dhe “Kujtime për Adelen” dëshmojnë se mërgimi nuk është vetëm fenomen social apo ekonomik, por një plagë ontologjike: gjendje ku njeriu nuk është kurrë i plotë, as këtu, as atje.
Ironia dhe sarkazma përbëjnë armë të rëndësishme në këtë libër. Molliqi i përdor ato për të demaskuar absurditetin e jetës moderne, moralin e rremë dhe zbrazëtinë e pushtetit. Në poezinë “Në ‘Monako’ të kryeqytetit” ironizohet kultura urbane e konsumit, ndërsa “Grafitë” zhvesh gjuhën zyrtare nga çdo solemnitet, duke sugjeruar se e vërteta shpesh del më e pastër nga margjina sesa nga foltorja. Kjo ironi nuk është lojë gjuhësore, por qëndrim etik dhe i vendosur.
Universi simbolik i Molliqit është i qëndrueshëm dhe dallueshëm: zogjtë shfaqen si metaforë e pafajësisë së vrarë dhe e popullit të plagosur; qeni si shenjë e besnikërisë së humbur; merimangat, gjarpërinjtë dhe kafshët e liga si figura të prishjes morale; bora, shiu dhe acari si gjendje shpirtërore. Në këtë botë poetike, shpesh më shumë flasin kafshët dhe natyra sesa njerëzit, duke vendosur njeriun në pozitë të brishtë.
Dimensioni intim, familjar dhe erotik zë vend të rëndësishëm. Poezitë mbi marrëdhëniet njerëzore, si “Burri që hante djathë zviceran” dhe “Rrëfim i një pijaneci”, trajtojnë degradimin moral, vetminë dhe vetë-shkatërrimin pa romantizim. Ato janë rrëfime të ashpra, por të ndershme, ku njeriu përballet me vetveten. Poeti trajton edhe gruan, nga Eva e tutje, si dhe kujtime të trishta dhe të dhimbshme, duke i kthyer në përvojë jetike që analizohet me syrin e artistit.
Lufta dhe pasojat e saj shfaqen si traumë e vazhdueshme. Varret, heronjtë e heshtur, vrasësit dhe sëmundjet biologjike e politike ndërthuren në një ligjërim ku trupi individual dhe ai shoqëror duket i infektuar nga harresa dhe moskuptimi. Poezitë e Molliqit e shndërrojnë librin në dokument të një epoke të trazuar, duke treguar dhimbjen e brendshme dhe duke evidentuar çka është e shëmtuar dhe e padrejtë në shoqëri.
Stilistikisht, Molliqi përdor gjuhë të drejtpërdrejtë, të zhveshur nga ornamentet e panevojshme, por të ngarkuar me figuracion dhe intensitet emocional. Vargu shpesh afrohet me prozën poetike, por ruan thellësinë lirike. Gjuha nuk kërkon vetëm të kuptohet, por të përjetohet. Dallohen poezitë ndër vite, si nga vargu ashtu edhe nga kuptimi gjuhësor, temat dhe aktualiteti.
Përfundimisht, Ata udhëtonin pa e ditur fundin është më shumë se një përmbledhje poezish: është një arkiv moral, akt kujtese dhe formë rezistence kundër harresës. Poezia e Arif Molliqit i kundërvihet heshtjes me fjalë, zbrazëtisë me etikë dhe harresës me kujtesë. Në një kohë të banalizimit të gjuhës, ky libër rikthen peshën e poezisë si akt përgjegjësie dhe vetëdijeje.
ObserverKult
Lexo edhe:
