(Ose: Eseistika në laboratorin krijues të shkrimtarit Ismail Kadare – në 90 vjetorin e lindjes së shkrimtarit)
Nga Emin AZEMI
Funksioni i shkrimit të esesë në epokën moderne, siç mund të vërehet edhe në diskursi esesitik të Ismail Kadaresë, e ndihmon qarkullimin kulturor dhe bëhet pjesë e kujtesës njerëzore.
Eskili, Dante, Shekspiri, Migjeni, Angjelin Perlocaj, Omer Kaleshi, vijnë në optikën gati flimike në esetë e Kadaresë, dhe kështu, ata duke u liruar nga parzmoret e ngushta të historisë, zbresin në realitetin tonë si personazhe reale, me të cilët mund të vendosim një komunikim të ri dhe shumë intereaktiv. Eseja ka kohë që ka pushuar së qeni një zhanër dytësor, prandaj të gjithë këta personazhe në esetë e Kadaresë janë produkt i të menduarit modern për letërsinë dhe jetën, për letërsinë dhe pushtetin, për letërsinë dhe bashkëkohësinë.
Vlera e letërsisë, thoshte shkrimtari amerikano-hebraik Isac Bashevis Singer, nuk është vetëm aftësia e saj për të argëtuar lexuesit dhe për t’u mësuar atyre diçka, por si në sport – ajo është një sfidë intelektuale.
“Edhe nëse mund të shpiknim një makinë që do të na jepte raporte të sakta të asaj që përjetuan Raskolnikov, Madame Bovary dhe Anna Karenina, do të ishte ende interesante të dinim nëse mund të bëhej me stilolaps në letër”, shkruante Singer në esenë e tij “Kujt i duhet letërsia?”.
Në të gjitha esetë e Kadaresë, kemi një sfidë të përhershme të receptimit të veprës letrare nga një nivel tjetër i të kuptuarit të raportit në mes të esesë dhe letërsisë, si një favor metodik- interpretues i veprës letrare në kohë dhe rrethana të ndryrshme, sepse siç argumenton përfaqësuesi më i rëndësishëm i teorisë së receptimit, Hans-Robert Jaus (Jauß), një vepër letrare në epoka të ndryshme provokon gjithmonë një reagim të ndryshëm. Lexuesit në epoka të tjera e përditësojnë veprën me ndihmën e konventave të ndryshme të leximit dhe në një kontekst të ndryshëm kulturor. Prandaj Jaus prezantoi termin “horizont i pritjeve” si një sistem vazhdimisht në ndryshim të presupozimeve të lexuesit mbi të cilin bazohet receptimi i një teksti letrar. Si “një shumatore e bindjeve të lexuesit që e mundësojnë marrjen e një vepre të caktuar”, horizonti i pritshmërive konfirmohet dhe zgjerohet vazhdimisht, një proces ky kreativ që ndodhë edhe me lexuesin e eseve të Kadaresë. Kjo edhe për faktin se lënda e studimit të historisë së receptimit është përshkrimi i ndryshimeve historike të llojeve të ndryshme të proceseve të pritjes, që vijnë edhe në formë të arketipeve letrare-eseistike të Kadaresë, duke filluar nga periudha më e hershme letërsisë antike greke, deri te kohët moderne, kur letërsia përveç që prodhon atmosferë dhe dikton tempo zhvillimi në kulturë dhe shoqëri përgjithsësisht, bëhet edhe katalizatore e raporteve në mes të shkrimtarit dhe pushtetit.
Efekti që vjen si jehonë e ndikimit dhe receptivitetit të eseve të Kadaresë, ndonëse të palexuar dhe studiuar sa duhet, po ndodhë në kohën kur kritika letrare nuk po e ndjek më, si më parë, dinamikën e prodhimit letrar. Por do të ishte e pafalshme t’iu japim eseve të Kadaresë, atributet që s’i kanë, dhe për rrjedhojë në asnjë mënyrë esistikën e tij nuk duhet kuptuar si kompenzim i hapit të humbur të kritikës letrare ndër ne, e cila kishte një rol të rëndësishëm, ndërkohë që sot mungon zëri i kritikës serioze letrare. Rolin e saj e morën pjesërisht shërbimet e marketingut të shtëpive botuese dhe mediave elektronike, dhe në pjesën tjetër ajo u zhvendos dhe u kufizua në katedra fakultetesh e institutesh. Me fjalë të tjera, industria i librit i bluajti ambicjet e individëve për t’u marrë me kritikë letrarere, ose siç do të shkruante dikur Gjorgj Orveli se “koha jonë nuk është një kohë paqeje, as kritike e mirë”. Por kjo është një temë tjetër, që kërkon një angazhim dhe një vëmendje tjetër.
Kadare i qaset me një stil origjinal shkrimit të esesë, madje mund të thuhet se ai është promotor i një stili të veçantë të shkrimit të esesë. Mënyra si e shkruan Kadare esenë të bën ta perceptosh atë si letërsi e mirëfillt dhe ambicioze. Autonominë e mendimit të tij për letërsinë, Kadare e shpreh përmes esesë, me çka konfirmohet bindja se kufiri në mes të letërsisë dhe eseistikës nuk vendoset për të krijuar një distancim zhanror, por për ta kuptuar letërsinë si njlë shkollë të posaçme leximi dhe mendimi.
Raporti në mes të Kadaresë shkrimtar dhe Kadaresë eseist, nuk është një raport i thjeshtë në mes të dy personave që luajnë shah në tabela të ndryshme. Ky raport më tepër është një process që e bën më të plotë portretin krijues të Kadaresë, i cili me esetë e tij “Eskili ky humbës i madh”, “Hamleti, Princi i vështirë“, “Dantja i pashmangshëm”, “Autobiografia e popullit në vargje”, “Pesha e kryqit”, “Don Kishoti në Ballkan” “Mosmarrëveshja”, “Kusheriri i engjujve”, “Unaza në kthetra”, ai sikur konfimronte atë që Italo Calvino besonte se letërsia duhet të jetë ambicioze, siç janë tepër ambicioe edhe veprat që merr në shqyrtim Kadare, dhe të synojë atë që është përtej asaj që ekziston. Sipas Calvinos letërsia kishte një qëllim të madh – se, në fakt, pa një qëllim të madh, letërsia nuk kishte asnjë arsye të vërtetë të ekzistonte. “Vetëm nëse shkrimtarët i ngarkojnë vetes detyra që askush tjetër nuk guxon t’i imagjinojë, letërsia do të ketë një funksion”, do të shprehet Calvino.
Po të ndjekim elegancën e formulimit stilstik të eseve të Kadaresë, do të vërejmë se funksioni i shkrimit të eseve të tij është i dyfisht – nga njëra anë, Kadare punon për zbërthimin e formave të kornizuara të mendimieve dhe nga ana tjetër, duke inskenuar ndërvarësinë e mendimeve dhe stilit të gjuhës, krijon arketipe sa imagjinare, po aq edhe reale. Këtu mbase mund të ketë mbështetje parafrazimi i Borhesit, i cili duke iu referuar Shopenhauerit , thoshte se ai ka besuar se jeta reale dhe letërsia janë faqe të të njejtit libër, se zakonisht quhet jetë reale çdo lexim që i jep emër ëndrrës, gjithçka që shkund mospërfilljen dhe limontinë.
Në këtë frymë, teoricienti kroat i letërsisë Milivoj Solar do ta quajë esenë “një lojë me të vërtetat”, një formë e të menduarit ku shprehja nuk mund të ndahet nga përmbajtja, por e vërteta zbulohet në vetë prezantimin. Solar shkruan: “Eseja është një kritikë e brendshme e idesë se mendimi është pa formë, ashtu siç ka një kritikë ndaj idesë se arti nuk ka lidhje me mendimin.”
Si do të shkruante dikush për Eskilin, Danten, apo Hamletin, po të mos ishte shkrimtar? Kjo pyetje na shpie te konstatimi se laboratori i shkrimtarit Kadare ta kujton laboratorin e Borhesit , sepse vetëm një shkrimtar si Kadare mund të na sjell një Eskil, një Dante të veshur me rrobat moderne të receptimit aktual.
S’do mend se Kadare, esetë i shkruan si shkrimtar, por kjo nuk mjafton për të dekoduar një sistem të tërë gjurmësh dhe mendi-mesh në hartën e gjerë të hermenautikës së shkrimit. Kur i lexojmë esetë e Kadaresë që kanë në fokus figura të mëdha të letërsisë dhe kulturës botërore, sikur na tërheq magjia e imazhit që na krijohet në formë të një shiriti filmik dhe kjo nuk mund të arrihet pa një fermentim të sukseshëm të gjuhës së figurshme letrare e cila dikursit eseitik i jep fuqinë e përfytyrimit imazherik të njerëzve, ngjarjeve e sendeve. Ky madje është ai peni i hollë që mban të lidhur esenë me letërsinë e Kadaresë
Për rrjedhojë, vetvetiu lind pyetja se si do ta përshkruante portretin shpirtëror dhe fizik të Eskilit, bie fjala, një filozof, apo një historian? A do t’i përdorte veglat e njejta të figurshshmërisë gjuhësore- stilistike, sikur Kadareja ynë?
Këtu, mbase, mund të qëndrojë përparësia e tij për të komunikuar lirshëm edhe me lexuesin e huaj, i cili kur i lexon esetë e Kadresë, sidomos ato me tematikë universale, e përjeton këtë akt receptimi si komunkim estetik me një autor vendës. Prandaj, Kadare në fushën e receptivietit mund të përjetohet si autor vendës në çfarëdolloj hapësire kulturore qoftë.Si do të dukej shkrimtari Kadare nëse nuk do të ishte në një bashkëshoqërim me Kadarenë eseisit (mendimtar), ose çka e bënë të njejtë dhe të ndryshëm Kadarenë nga eseistët tjerë?
Duke qenë një lexues dhe ndjekës profesional i shkollës së mendimit esesitik të Konicës, Mithat Frashërit, Nolit, Branko Merxhanit, Fishtës, Koliqit etj, Ismail Kadare me mënyrën se si e shkruan esenë, na bënë ta perceptojmë atë si letërsi e mirëfillt. Një lexim ndryshe i letërsisë dhe autorëve të caktuar (Eskili, Dante, Servantesi, Shekspiri, Migjeni etj.), i ka dhënë Kadaresë statusin e mendimitarit që i përdor syzat e shkrimtarit për t’i diferencuar temat dhe idetë që kanë një pikëmbështetje specifike të vrojtimit të gjërave. Kjo edhe për faktin se liria e shprehjes në letërisë (përmes gjuhës së figurshme) ndryshe nga liria e shprehjes në ese (argumentimi, mendimtaria et,) krijon një dihotomi konceptesh krijuese e refleksionesh brenda të njejtit laborator krijues.
Por, s’do mend se ky sinkretizëm në mes të letërsisë dhe esesë në procesin e komunikimit dhe interaktivitetit ka ngritur jo pa arsye nevojën që të flasim për tipologjinë e lexuesit, ose a dallon lexuesi i letërsisë së Kadaresë nga lexuesi i eseve të tij?
Pse ka nevojë të bëhet kjo tipologji? Parasegjithash, pasi t’i kemi lexuar të gjitha esetë e Kadaresë, mund të vijmë në një pike orientuese që na ndihmon t’iu përgjigjemi pyetjeve paraprake dhe për rrjedhojë mund të themi se edhe esetë edhe letërsia e Kada-resë, kanë gati të njejtit lexues, por , do të thoshim, nuk janë të njejtë navigatorët receptivë të leximit. Aftësia transformuese e strategjisë receptive të Kadaresë, ka bërë që lexuesin ta udhëzojë dhe ta bëjë bashkëshoqërues në krijimin botëkuptimor të gjërave dhe jo rastësisht nga Kadare mësojmë se ku e kanë burimin shumica e fenomeneve filozofike e historiko-politike.
Eseja, një lexim i letërsisë por me syza tjera. Ky formulim pak a shumë edhe hipotetik që mund t’i përshtatet profilit krijues të Kadresë, na shpie te një çështje tjetër që kërkon shpjegimin se si është marrëdhënia e Kadaresë me personazhet që i ka objekt shkrimi në ese dhe si është kjo marrëdhënie në letërsi?
Duke i ridefinuar marrëdhëniet e tij me personazhet e eseut, Kadare në një bashkëbisedim me Jorina Shkreta Kryeziu, ndër të tjera thotë: “Tek “Eskili, ky humbës i madh” është tërë mendimi im për familjen universale të letërsisë botërore. Te “Hamleti, një princ i vështirë“ kam trajtuar Hamletin lidhur me Shqipërinë, me njeriun shqiptar, me gjakësin, me atë që thatë ju, me Gjorgun që ra përtokë, ai është një lloj Hamleti dhe jam nisur nga reportazhi i fundviteve ’30-të të një gazetari të famshëm amerikan. Ai ka ardhur në vendin më 39-tën dhe ka bërë një reportazh ku thotë se Shqipëria është një zonël hamletiane. Kam njohur hamletë, dhe e ka fjalën për gjakësit, deri në oborrin e Zogut. Historia e Hamletit është një vetë histori gjakmarrjesh sikurse Orestia .“ (Jorina Shkreta Kryeziu, Bibliografi 1).
“Don Kishoti, jo më libër, por heroi i tij, vazhdon të gjendet kështu midis vringëllimes së shpatës dhe zhurmës së marrëzisë. Përfundimi i “kësaj dalje të fundit” të Don Kishotit. Është më se i pikëllueshëm. Ashtu si më parë, ndonëse në kulmin e namit të tij, Don Kishoti del përsëri i humbur. Të gjithë ata personazhe që krahasohen me të, e sidomos politikanët, nuk janë veçse njerëz të vesit e krimit, thënë shkurt, ca horra që nuk kanë asnjë grimë nga fisnikëria e hidalgos “(“Don Kishoti në Ballkan”, fq. 583)
Kadaresë i nevojitet një detaj në esenë e tij të përshkruaj karakterin (tipologjinë karakterologjike) të njerëzve që merren me politikë…Ndoshta këtë lehtësi dhe komoditet nuk do ta kishte në letërsi…Këto janë personazhe që Kadare i gjen në letërsi, histori apo filozofi, por ato i kontekstualizon në një realitet dhe aktualitet të caktuar. Ky është një prej favoreve që ka eseja ka kundrejt kritikës letrare. Kjo e fundit nuk bën zhvendosje parametrash dhe kontekstesh estetike-historike , një përparësi kjo që ka eseja…
Kur e lexojmë esenë “Hamleti, një princ i vështirë”, Kadareja guxon të shkel kufijtë e eksplikimit që nuk do të guxonte t’i shkelte një kritik apo studiues i letërsisë. Duke e kundruar Hamletin si një personazh edhe si një Princ danez, sikur ka dashur të na thotë se personazhet e famshëm të historisë së letërsisë, shumë shpejt (lehtë) mund të kthehen në personazhe me artikulim aktual. Jo rastësisht përdoret sintagma “dilema hamletiane” për të treguar se fuqinë e letërsisë nuk e përkufizojmë vetëm brenda kodeve rrezatuese – hermenautike, por e kuptojmë edhe si terapi kulturologjike.
Të gjitha këto atribute të letërsisë, më mire se në shtratin e esesë, askund tjetër nuk do të mund të gjenin veten.
“Duam ta shohim të zbehtë e të menduar, mbështjellë me pelerinë princi, kurse ai vërtitet si torollak nëpër skenë, me britma, nallane druri e çorape të lëshuara. Ne mezi i mbajmë thirrjet “mos”. Mos ashtu, mos kështu. Gjersa durimi ynë shteri, moskuptimi bëhet i plotë dhe ne s’na mbetet veç të pranojmë se drejtpeshimi i cenuar i “Hamletit”, ai për të cilin flet Coleridge, është pikërisht drejtpeshimi ynë i prishur.”
(“Hamleti, princ i vështirë”, fq. 9)
Raportin e tij me pushtetin , ku në themel qëndron letërsia e keqkuptuar, Kadare ndryshe e trajton në letërsi, e ndryshe në ese. Ja si e shpreh këtë raport në esenë “Pesha e kryqit”
“Një letër e ardhur nga Lushnja, thoshin, e kishte zgjuar nga gjumi diktatorin. Të tjerë flain për dosje të zbuluara jashtë shtetit. Për KGB-në, për policinë e fshehtë jugosllave. Të tjerë zëra bënin fjatore fustanet e gjata të spikereve të festivalit të këngës në radiotelevizion… Pati edhe ndonjë zë shkretë, të humbur, që tha se një libër u bë shkak… një roman… ose, më saktë, dorëshkrimi i një romani.”
Letërsia e keqkuptuar e Kadaresë ka zënë vend në këtë ese si një përpjekje për të zbërthyer pozicionin që kishte shkrimtari në kohën e diktatuturës…
Ose :
“ Ka diktatura të tmerrshme e djallëzisht të përsosura, ku profe-sioni i shkrimtarit është një mallkim i vërtetë. Në kësi rendesh të frikshme, vetë të qenit shkrimtar përbën një faj zanafillor. Një cen të ngjashëm me gjymtyrët, nja ato për të cilat njerëzit ofshajnë “pse më linde moj nanë.”
(“Uragani i ndërprerë – Ardhja e Migjenit në letërsinë shqipe“, fq. 56)
Por, gjithsesi, ata që merren me eseistikën e Kadaresë, këtë nuk mund ta bëjnë me sukses nëse nuk merren edhe me letërsinë e tij. Nëse nuk ndodhë kjo, atëherë do t’i hynim në hak Kadaresë. Madje do të potretizonim një Kadare tjetër, çfarë nuk është ai në të vërtetë…
Të studiosh Kadrenë eseist, pa komponentën Kadare-shkrimtar, i bie sikur të marrësh në duar një libër vetëm me kopertina, pa brendinë, ndonëse eseistika dhe letërsia e Kadaresë, janë të veçanta, po aq sa janë edhe të ngjashme.
Nëse krejt këtë e kuptojmë se një rinjohje të Kadaresë përmes esesë, atëherë do të arrijmë t’i kuptojmë edhe rrethanat në të cilat Kadare i shkroi veprat e tij.
“Sa më shumë që lidhesha me letërsinë, aq më fortë e ndjeja se ai kryq nuk do të më ndahej. Do ta mbartja atë në shpinë, si shumë shkrimtarë të kësaj ane të botës, duke e ndier se çdo ditë, bashkël me rritjen e njohjes, ai rendohej, rendohej fatalisht. E unë, duke e tëtrehequr , ashtu të rënduar nga balta, do të ecja nën peshën e tij nëpër diktaturë e nëpër shi.” (“Pesha e kryqit”, fq. 209)
Ismail Kadarenë nuk mund ta njohim si esesit, nëse nuk i qasemi kësaj njohjeje me një ambicje më të madhe, sa individuale, po aq edhe grupore e pse jo edhe institucionale., ashtu siç konstaton me të drejtë edhe Floresha Dado: “… kritika mbi eseistikën e Kdaresë tepër e varfër, si në rrokjen e një pjese shumë të vogël të veprave të tij, ashtu edhe në cektësinë e trajtimit të filozofisë që i përshkon, në mosnjohjen e tipareve që karakterizojnë stilin origjinal, të papërsërtitshëm të eseistit.” (“Lexuesi në “kurth”: ESEISTIKA E KADARESË”). Vetëm duke risjellë esenë e tij në rrafshin e receptivitetit më aktiv, mund të themi se po flasim për një shkrimtar që pati një refketim të shumëfisht në miliuen tonë kulturor e krijues.
ObserverKult
Lexo edhe:
