Nga Alesia Xhogu
Mbaj mend të kem lexuar diku, me shumë mundësi në një libër të Tolstoit, të thuhej që njeriu zotëron të drejtën për të shkruar për pemët e zogjtë por në asnjë mënyrë për qenien njerëzore. Kjo fjali më vuri në mendime dhe me sytë e imagjinatës po vërtitesha nëpër ujërat poetiko-artistikë të Shqipërisë. Dhe po, ende sot, ka njëfarë të vërtete në këtë postulat të 200 viteve më parë!
Në epokën tonë, natyra dhe shpendët janë të personifikuar, sigurisht të transformuara por thelbi mbetet ai ezopian.
Si në çdo element përbërës të ekzistencës tokësore e qiellore edhe letërsia mbart “hijen” e saj. Kjo hije apo “devijancë” ka si subjekt qenien njerëzore.
Në këtë rast, subjekti nuk shihet si një gjuetar i urtësisë divine, por përkundrazi vetë-objektivizohet duke u shndërruar në një “shkarkues” romantiko-tragjik dhe herë-herë melankolik.
Për të vërtetuar edhe një herë tjetër postulatin e përmendur në hyrje, në “një kontratë të padukshme” janë hedhur në mënyrë të pavetëdijshme një shumë e konsiderueshme firmash për të mohuar të drejtën e njeriut për të shpjeguar njeriun të paktën deri në fund të shekullit XXI. Kjo “kontratë e padukshme” qëndron më së miri si metaforë definuese e fenomenit më dominant të aktualitetit: kompromisi politiko-fetar në letërsi.
Shoqëria arkaike, në ndryshim me shoqërinë tonë moderne i ka dhënë një rëndësi divine introspeksionit dhe zbulimit të shkakut fillestar të mënyrës sonë të të vepruarit përgjatë ekzistencës. Në termat modernë, për ta bërë më të prekshme dhe më të besueshme këtë teori, mjafton të përmendim konceptin e të pavetëdijshmes jungiane: “Derisa ta bësh të pavetëdijshmen të vetëdijshme, ajo do ta drejtojë jetën tënde dhe ti do ta quash fat” (Jung, 1959).
Kjo mënyrë jetese arkaike konsiderohet e largët dhe shihet me sytë e supersticionit në formën e një demoni të tmerrshëm e gllabërues ndërsa teoria jungiane qëndron nën një tezgë suveniresh, të cilën mund ta gjesh shpesh në duart e përfaqësuesve të snobizmit.
Ndërkallja e procesit të introspeksionit me letërsinë kërkon një shpirt të guximshëm dhe mistik. Shpirti artistik duhet të imitojë procesin e Krijimit për të riprodhuar nën kushtet tokësore transhendentalen. Transhendentalja moderne (pra, monoteiste) dhe ajo arkaike kanë një ndryshim rrënjësor në paraqitje për shkak të kontekstit kulturor.
Paraqitja e transhendentales në epokën moderne konsiston në risjelljen e emocioneve dhe ndjesive shpirtërore si pasojë dhe jo si shkak primordial. Në të kundërt, epoka arkaike përjeton ekstazat e shpirtit, duke manifestuar shkakun, pra shpirtin universal (Ayala në sanskritisht).
Pyetja që shtrohet është: A përjeton njeriu modern një kohë të shenjtë, në momentet e të cilës përpiqet të njohë vetveten?
Jetesa profane (e çshenjtëruar) e njeriut modern e vërtit atë drejt veprimtarisë së thatë e teknike të prodhimtarisë materiale dhe nën këtë kushtëzim, poeti shqiptar e sheh të udhës të shpërfaqë në krijimet e tij gjendjen emocionale dhe derivatin shpirtëror që ky teknicitet krijon në psikologjinë kolektive. Disa shkruajnë nën petkun e revoltës. Disa të tjerë nën mantelin e kohës së shkuar e cila dënon kohën e re duke e mveshur me antivlera. E disa të tjerë rizgjojnë dëshirën e fshehur sadiste për totalitarizëm. Nëpër këtë vatër zgjedhjeje, shkrimtari shqiptar e ka ende të pamundur të perceptojë sasinë e informacionit që vërtitet nëpër botë e aq më tepër, e ka të pamundur të pranojë epokën e lirisë identitare.
Kjo liri identitare, e huazuar në këtë tekst nga lëvizjet e ndryshme të kohës sonë, është një kampion shumë i vlefshëm për analizë shpirtërore, e cila duhet reflektuar sidomos në letërsi. Nga ky shembull kaq i prekshëm, përtej mendimeve konservatore të cilat i shohin si një devijancë, duhet nuhatur nevoja që kjo epokë ka për thellësi individuale. Sensi kolektiv dhe parimi i njëshmërisë së shoqërisë është një koncept i mbajtur në këmbë të çala vetëm në vargjet e rreshtat e shkrimtarëve “me kokën pas”.
Zhvillimi i nuhatjes së mirë kërkon të shkatërrojë themelet sipërfaqësore të së vjetrës për të krijuar themelet e thellësisë së re individuale. Me thellësi dhe pavarësi individiuale nuk duhet perceptuar një kaos i pafundmë por një shoqëri e përbërë nga individë me vetëdije të lartë. Mbivetëdija, një koncept i ngjashëm me “Mbinjeriun” e Nietzsche-s është një koncept arkaik, një shpirt i vjetër që udhëton nëpër kohë duke mos u ndikuar prej saj.
Dhe ky shpirt i vjetër ndodhet pikërisht aty ku Stephane Mallarme, poeti dhe kritiku francez, këshillon poetin modern të shkojë. Ai deklaron se poeti modern duhet të shkojë përtej Homerit pasi aty zë fill dekadenca e poezisë perëndimore. E nëse po pyesni veten se ç’poezi ekzistonte përpara Homerit, përgjigja e Mallarme është :”Vedat”.
Krijuesi “mistik” kridhet në kohën e shenjtë pra në kohën e zanafillës, prej së cilës burojnë ujërat e muzës divine. Pikërisht kjo muzë zbret në ekzistencën tokësore dhe e shenjtëron atë nëpërmjet vargjeve e rreshtave të krijimit njerëzor. Ky krijim njerëzor in principium nuk është veçse një imitim i akteve paradigmatike të Perëndive por në ndryshim me krijimin modern, ai mbart thellësi, fuqi dhe rezonancë me kozmosin.
ObserverKult
Lexo edhe:
