(Atlasi Ujor Metafizik – AUM)
Nga Ismail Syla
Kur rrëkezat bashkohen, lind diçka më e madhe se shumësia e tyre: rrëkeja, e cila është forma e parë ujore që e njeh veten si rrjedhje. Rrëkeja është momenti kur uji nuk është thjesht lëvizje, por lëvizje që e di se po lëviz. Ky është çasti kur energjia merr funksion. Kur impulsi kthehet në ritëm. Kështu, vija e ujit, rrëkeza dhe rërkeja përftojnë identitet të përbashkët. Secila rrëke dhe rrëkezë sjell diçka në përroskë: ritmin, drejtimin, historinë dhe impulsin e vet. Përroska nuk i shuan këto dallime. Ajo i përfshin. Kjo është arsyeja pse përroska ka më shumë karakter se format e mëparshme: ajo është kompozitë e identiteteve të shumta, që në këtë ese nuk do të shtjellohen gjerësisht, por në librin në dorëshkrim me tema të linguistikës eseistike.
PËRROI – TRUPI QË GËRRYEN BOTËN
Kur rrjedha e ujit merr karakter, plotësohet kushti që të lindë një subjekt i fortë. Përroi është faza ku uji nuk është më thjesht bashkim, por qenie me karakter. Përroska ka unitet ujor, përroi vullnet njerëzor. Ai nuk rrjedh më vetëm nga domosdoshmëria, por edhe nga vendosmëria. Përroi për herë të parë ka shtrat të qartë, kufij të lexueshëm, drejtim të vendosur. Në këtë fazë, uji është i dukshëm për botën. Ka zë të vetin, ritëm dhe forcë. Prek peizazhin, e ndryshon, e gdhend. Bota nuk është më hapësirë pa formë, por tani është terren që pret interpretim. Te njeriu, kjo është faza ku personaliteti ka strukturë: tashmë nuk është vetëm bashkim i shpirtit, por forcë që hyn në botë dhe e formëson atë, koha kur ai është i vetëdijshëm ku fillon dhe ku mbaron vetja e tij. Përroi e mëson këtë të vërtetë: forca nuk është shpërthim, por qëndrueshmëri e drejtpërdrejtë. Rrjedhja e tij ka kontura. Nuk humbet si rrëkeza, as nuk shpërndahet si përroska. Ka një vijë. Një vijë që nuk ka frikë ta ndjekë.
Në këtë fazë përroi kupton sfidën e ballafaqimit dhe përplasjes me botën. P.sh. ndeshja me gurin nga pengese, përroit i bëhet partner. I bëhet mësues. Ai nuk është armik, por bashkëpunëtor në formësim. Kur uji kupton se guri nuk zhvendoset; atëherë e kupton zgjuarsinë e vet, gërryerjen e ngadaltë, harkun e durimit, përkuljen e mençur, njohjen e pikës së dobët të kundërshtarit. Kështu lind filozofia e përroit: Forca më e madhe është ajo që nuk kundërshton drejtpërdrejt. Te njeriu, kjo është faza kur ai mëson të mos e thyejë botën, por të gjejë mënyrën e duhur për të kaluar përmes saj. Në këtë fazë uji dëgjon zërin e përroit, artikulimin e fuqisë së tij. Tashmë zhurma e përroit është ndryshe nga ajo e rrëkesë. Rrëkeja flet me dridhje, përroi flet me ritëm të plotë. Ky ritëm është artikulim: gjuhë e guximit, e vendimit, gjuhë e identitetit që nuk ka frikë të dëgjohet. Përroi nuk është trup i madh, por është trup i sigurt. Prandaj zëri i tij është i pastër, i qartë, i saktë. (Te njeriu, kjo është periudha kur fjala fiton peshë. Kur zëri nuk është më pëshpërimë e brendshme, por artikulim i hapur i unit.)
Duke lëvizur në shtratin e përroit, uji njihet me arkitekturën e zgjedhjeve të vështira. Përroi ka shumë kthesa. Çdo kthesë është zgjedhje. Ai duhet të vendosë: të vazhdojë drejt?, të kthehet majtas?, të kërkojë alternativë?, të presë veten?, të kërcejë poshtë një pjerrësie? Këto kthesa janë topografia morale e ujit. Përroi mëson të vendosë jo sipas dëshirës, por sipas natyrës së tokës – d.m.th. sipas realitetit që nuk e kontrollon. Në këto çaste përroi nuk e shpjegon rrjedhën e tij. Ai thjesht rrjedh. Forca e tij nuk është deklaratë, por prani. Uji nuk është më i pasigurt për veten: e ka gjetur ritmin, drejtimin, shtratin. (Te njeriu, kjo është koha kur karakteri formohet nga vendimet e vështira, është periudha e sigurisë së brendshme: nuk ka nevojë ta bindë botën, sepse e bind vetveten.)
Me rrjedhjen e ujit përroi është zotërues i estetikës së gërryerjes dhe artit të ndryshimit të botës. Gërryerja si art nuk kërkon prekje të butë, as nuk kërkon goditje të dhunshme. Ajo krijon forma të reja me kosto të vogël, por për kohë shumë të gjatë. Në një kuptim, përroi është skulptori i padukshëm i qëndrueshmërisë. Te njeriu, gërryerja është aftësia për të ndryshuar botën pa e thyer atë, pa e shkatërruar, pa e djegur. Guri, që dikur ishte i ashpër, ngadalë bëhet i rrumbullakët. Botë që i dorëzohet kohës së butë të përroit. Kjo është etika e ndryshimit pa dhunë. Për fat të keq, në këtë zeje gërryerjeje përroi e ndien vetminë. Është më i vetëm se përroska që ka shoqëri brenda vetes. Kështu, përroi ndonëse ka drejtim, qëllim dhe vizion është ujë i nisur, udhëtar që ndien vetmi. Ai që zgjedh rrjedhën e vet nuk është i rrethuar gjithnjë. Por, kjo vetmi nuk është mallkim, është kusht i rritjes. Përroi e di për vetvete se nuk është fundi i botës, por as fillimi i saj.
Epilogu i përroit: Tranzicioni drejt identitetit të plotë. Përroi është faza ku uji më në fund: ka vullnet, ka karakter, ka ritëm të qëndrueshëm, ka zë, ka shtrat, ka qëllim, ka marrëdhënie me botën. Por nuk është ende i tëri. Ai është ngarendje drejt lumit, që do të thotë: drejt përgjegjësisë, drejt pjekurisë së plotë, drejt një ritmi të ngulitur në territor. Përroi është të qenët me status “gati”, lumi është të qenët lumë. Përroi është rrëfim që kërkon etapën e vet të radhës.
LUMI – EKZISTENCA E PJEKUR
Nëse uji ngjizet në vijë, rrekëza i jep impuls, rrëkeja vetëdije, përroska bashkim, e përroi karakter, vjen çasti kur rrjedha bëhet qenie e plotë në botë. Lumi është forma e parë e ujit që nuk shfaqet vetëm si rrjedhë, por si ekosistem, si kozmos i vogël, si qenie e pjekur – një unitet i të gjitha fazave të mëparshme, i stabilizuar, i qëndrueshëm, i vetëdijshëm për veten. Lumi nuk është më kërkim. Është udhëtim. Rrjedha e lumit është e gjatë, shpesh e gjatë sa vetë territori ku shtrihet. Rrjedhja e gjatë në kohë krijon karakter të thellë. Koordinata e gjatësisë është cilësia e parë e pjekurisë. Në pjekuri nuk ka ngutje, as shpërthyerje, as kthim pas, as krahasim me të tjerët. Lumi është qenie që ka mësuar faktin se koha është aleate e tij, jo armike. Lumi nuk ka nevojë të provojë veten. Nuk ka nevojë të zgjohet nga të tjerët. Ai është peshë e vetëdijshme e këtij universi. Në përrua, zëri është i mprehtë, i fortë, i artikuluar. Është ritmi i maturisë, zëri që nuk e ngrit veten, por dëgjohet. Në lumë, zëri është i ulët, i qetë, i thellë, dhe vetvetiu i rëndë, Nuk të kërkon të dëgjosh; ai dëgjohet, sepse ekziston. (Te njeriu, ky është zëri i brendshëm që nuk bërtet më, pori flet me tonin e qetësisë, që është forma më e lartë e autoritetit.)
Në marrëdhënia me territorin lumi është arkitekt i vetë botës. Ndryshe nga rrjedhat e vogla, lumi nuk ndjek terrenin, ai e ndërton atë. Lumi nuk rrjedh në një vend, ai krijon vendin ku rrjedh, hap lugina, krijon ultësira, ndërton kthesa të mëdha, ushqen bimësi e faunë, ndërton jetë përgjatë brigjeve. Ky është kulmi i pushtetit të tij: ai nuk përkufizohet nga bota, por e përkufizon atë. (Te njeriu, kjo është ajo fazë e rrallë ku individi bëhet krijues i realitetit, jo vetëm konsumues i tij.) Lumi mban shumë më tepër përgjegjësi se format e mëparshme të Atlasit Ujor. Ai bart historinë e gjithë rrjedhave të vogla, ushqen toka që varen prej tij, bart jetë, lidh fshatra, qytete, kultura, ruan ekuilibra delikatë. Përgjegjësia e tij është e padukshme, por është strukturore. Përgjegjësia e ujit të pjekur është shtrati moral. Ky është modeli i përgjegjësisë njerëzore: njerëzit e pjekur nuk shfaqin pushtetin e tyre, ata e mbajnë. Përgjegjësia e lumit nuk është akt, është gjendje.
Aftësia për të mbajtur shumë dhe për të mos u thyer është pasuria e brendshme e lumit. Ai është i mbushur: me ujërat e mijëra rrëkezave, me historitë e mijëra gurëve, me jetë të panumërta, me dritë, baltë, errësirë, shpresa, dëshpërime. Por ai nuk thyhet. Nuk humbet formën. Nuk i dorëzohet peshës së vet. Pesha e lumit është urtësia e tij. Te njeriu, kjo është aftësia për të mbajtur lëndën e gjithë jetës dhe të vazhdojë të ecë. Kjo është pjekuria e vërtetë. Lumi është urtësia e qarkullimit, sepse pranon gjithçka: gjethet, baltën, plehun, zërat e erës, trupat që bien brenda tij, të vërtetat dhe të pavërtetat e peizazhit. Ai nuk përjashton. Shndërron. Një nga dimensionet më të thella të lumit është aftësia e tij e transformuese e natyrshme të kthejë gjithçka që merr në pjesë të vetes. (Te njeriu, kjo është pjekuria që pranon botën pa frikë se do ta ndotë: një qenie që ruan esencën e vet, edhe kur pranon të gjitha sëmundjet e botës.)
Kthesat e mëdha janë vendimet që ndërtojnë fatin e lumit. Çdo kthesë e lumit është vendim me pasoja: ndryshon peizazhin, ndryshon botën përreth tij, ndryshon historinë e gjallesave që varen prej tij. Në format e vogla të Atlasit Ujor, kthesat janë të lehta, pothuajse të padukshme. Në lumë, kthesa është ngjarje. Ky është fati i lumit: çdo zgjedhje e tij është gjeografike. E kësaj natyre është edhe vetmia e rrjedhës së pjekur që lumi nuk e ndan me askënd. Udhëtimi i tij është i gjatë. I gjatë dhe i vetmuar. Jo sepse lumi është i braktisur, por sepse është i përkushtuar. Vetmia e lumit është vetmia e misionit të tij. (Te njeriu, kjo është faza kur ai e kupton se të rriturit ecin vetëm, jo se duan, por ngaqë rruga e tyre është e gjatë.)
Epilogu i lumit: Deti si horizont i pashmangshëm. Lumi nuk e zgjedh detin. Deti është fati i lumit. Ky fakt përmban një të vërtetë të thellë metafizike – pjekuria nuk është destinacion i fundit. Është vetëm prag. Përtej lumit vjen shpërbërja e formës, humbja e unit të ngurtë, kthimi në përmasën shumë, qetësia kozmike e detit. Por lumi nuk e sheh këtë me frikë. Ai e di se forma është e përkohshme, thelbi është i përhershëm. Prandaj lumi udhëton drejt detit, ashtu si njeriu i pjekur udhëton drejt fundit të vetes së tij.
(vijon)
ObserverKult
Lexo edhe:
Letërsia shqipe në Maqedoni/ Festivali Poetik i Prishtinës 4
