Nga Risvan Tërshalla
Edhe pse vlerësimi i pamjaftueshëm financiar i mësuesve krijon kushte të vështira dhe shpesh të padrejta pune, ai nuk mund të shërbejë si justifikim për shkeljen e etikës profesionale, pasi një devijim i tillë cenon barazinë, meritokracinë dhe besimin në sistemin arsimor.
Në realitetin bashkëkohor shqiptar, sistemi arsimor karakterizohet nga një zhvillim i dukshëm i aktiviteteve jashtë kurrikulare, si konkurset dhe olimpiadat, të cilat synojnë të nxisin ekselencën dhe potencialin krijues të nxënësve. Megjithatë, ky zhvillim pozitiv bashkëjeton me një paradoks të thellë: ndërkohë që roli i mësuesit mbetet thelbësor për formimin intelektual dhe qytetar, vlerësimi i tij financiar dhe institucional shpesh nuk është në përputhje me rëndësinë e këtij misioni.
Ky hendek midis përgjegjësisë profesionale dhe shpërblimit material ka çuar në një realitet ku shumë mësues detyrohen të kërkojnë burime alternative të ardhurash, si mësimet private apo përgatitjet individuale për konkurse. Në vetvete, kjo dukuri nuk është domosdoshmërisht problematike; megjithatë, ajo bëhet në mënyrë etike problematike në momentin kur krijon konflikt interesi dhe cenon parimet themelore të arsimit publik.
Së pari, konflikti i interesit përbën një nga pasojat më të dukshme. Ai lind kur interesi ekonomik personal i mësuesit ndërthuret me detyrimin profesional ndaj nxënësit. Në rastet kur një mësues ofron mësime private për nxënësit e tij, krijohet perceptimi (dhe shpesh edhe rreziku real) që procesi mësimor brenda klasës të mos jetë i plotë apo i barabartë për të gjithë. Në këtë mënyrë, arsimi publik rrezikon të shndërrohet në një sistem të dyfishtë: një nivel formal falas dhe një nivel real me pagesë.
Së dyti, kjo praktikë kontribuon në thellimin e pabarazive sociale. Nxënësit që kanë mundësi ekonomike për të ndjekur kurse private përfitojnë avantazhe të dukshme në performancën akademike dhe në përfaqësimin në aktivitete elitare, si olimpiadat. Në të kundërt, nxënësit nga familje me të ardhura të ulëta mbeten në disavantazh, jo për shkak të mungesës së aftësive, por për shkak të mungesës së burimeve. Kjo bie ndesh drejtpërdrejt me parimin e barazisë së mundësive, i cili është themel i arsimit publik shqiptar.
Së treti, kjo situatë cenon meritokracinë dhe transparencën në vlerësimin e arritjeve. Kur përgatitjet për konkurse dhe olimpiada zhvendosen në hapësira private dhe shpesh bëhen të kushtëzuara nga pagesa, suksesi nuk reflekton më, vetëm aftësinë dhe përkushtimin individual, por edhe kapitalin ekonomik. Si rrjedhojë, krijohet një perceptim i deformuar i meritës dhe një dobësim i besimit në drejtësinë e sistemit.
Së katërti, ndërthurja e interesave ekonomike me procesin e mësimdhënies rrezikon të dëmtojë integritetin profesional të mësuesit. Ky integritet mbështetet në parime si ndershmëria, paanshmëria dhe përgjegjësia ndaj nxënësit. Kur këto parime relativizohen për shkak të presionit ekonomik, dëmtohet jo vetëm figura e mësuesit, por edhe marrëdhënia e besimit midis shkollës, nxënësit dhe familjes.
Megjithatë, duhet pranuar se ekziston një kundërargument i rëndësishëm: në kushte të vështira ekonomike, mësuesit shpesh nuk kanë alternativa reale për të siguruar një jetesë dinjitoze. Nga kjo perspektivë, angazhimi në aktivitete private mund të shihet si një nevojë legjitime. Por, ndonëse ky argument është i kuptueshëm në planin njerëzor dhe social, ai nuk mund të justifikojë në mënyrë etike praktika që cenojnë barazinë dhe drejtësinë në arsim. Varfëria institucionale nuk mund të shndërrohet në alibi për devijim etik.
Për këtë arsye, zgjidhja e kësaj problematike nuk mund të mbështetet vetëm në përgjegjësinë individuale të mësuesve, por kërkon një qasje të integruar institucionale.
Së pari, është e domosdoshme rritja e pagave dhe përmirësimi i kushteve të punës, në mënyrë që mësuesit të mos jenë të detyruar të varen nga burime alternative të ardhurash.
Së dyti, duhet të krijohen mekanizma të qartë rregullatorë për aktivitetet jashtëshkollore, duke shmangur konfliktin e interesit dhe duke garantuar transparencë.
Së treti, vetë sistemi arsimor duhet të ofrojë mbështetje të brendshme cilësore, si kurse falas dhe programe përgatitore, për të garantuar akses të barabartë për të gjithë nxënësit.
Së fundi, është thelbësore forcimi i etikës profesionale, përmes trajnimeve dhe kodeve të qarta të sjelljes.
Në përfundim, megjithëse përpjekjet e mësuesve për të përballuar vështirësitë ekonomike janë të kuptueshme, mënyrat në të cilat ato realizohen nuk duhet të cenojnë parimet themelore të profesionit. Integriteti profesional nuk është një luks që ruhet vetëm në kushte optimale, por një detyrim që bëhet edhe më i rëndësishëm në kushte vështirësie. Prandaj, përgjigjja ndaj pyetjes së shtruar është e qartë: shkelja e etikës profesionale nuk mund të justifikohet nga vlerësimi i pamjaftueshëm financiar, pasi një justifikim i tillë do të minonte vetë themelin moral dhe funksional të arsimit publik.
ObserverKult
