Rreth poezisë së Art Lushit në përmbledhjen Zoti i kripës
Nga Ballsor Hoxha
Poeti dhe tregimtari Arti Lushi është i njohur në hapësirën publike shqiptare dhe ndër lexuesit që e ndjekin letërsinë e gjallë. Megjithatë, atij ende i mungon njohja akademike që do të duhej ta kishte. Jo se i mungon poetit diçka thelbësore; përkundrazi, ndoshta pikërisht sepse është kaq unik, kaq bashkëkohor dhe kaq i vështirë për t’u administruar nga leximi akademik tradicional, ai shpesh mbetet jashtë radarit të tij.
Arti Lushi, në Zoti i kripës, mishëron emra, djallëzi, fenomene, ngjarje, shenja globale dhe historike. Në pamje të parë mund të duket postmodernist, sepse përdor një mori referencash kulturore, politike, pop, mitologjike, fetare dhe urbane. Por për mendimin tim, ai është më shumë një pasardhës i drejtpërdrejtë i Borges-it: një poet i enciklopedisë së hapur, por pa bibliotekën e ftohtë të dijes. Te Arti gjejmë një enciklopedi të historisë njerëzore, por të ndotur nga jeta, nga rruga, nga trupi, nga humori, nga dështimi, nga erotika, nga neveria dhe nga vdekja.
Vepra e tij është e ndytë në kuptimin më të mirë të fjalës: jo e papastër nga mungesa e shijes, por e ndotur nga vetë realiteti. Ajo e di se jeta që jetojmë ne vdekatarët nuk vjen e pastruar, e krehur, e rregulluar për antologji. Ajo vjen me erën e kafesë, djersës, alkoolit, lagjes, trupit, ekranit, kujtesës, varrit, politikës, dashurisë së dështuar dhe tallavasë në sfond.
Këto referenca, që në shikim të parë mund të duken si tepri, në të vërtetë krijojnë një konstelacion të hapur, të thellë dhe ironik. Ato na ngjajnë në shqiptarët e kësaj kohe që po jetojmë: të tejmbushur me botën, por ende të ngujuar në provincializmin tonë; të informuar për çdo gjë, por shpesh të paaftë për ta shpëtuar veten; të globalizuar në sipërfaqe dhe të plagosur në thelb. Në këtë kuptim, poezia e Artit ndodh aty ku era e djersës dhe era e luleve ndërthuren, si në një rrugicë të Ferdinand Céline-it, ku njeriu nuk ka më luksin ta ndajë bukurinë nga neveria.
Ndoshta pikërisht kjo e bën poezinë e tij të duket, herë pas here, si lojë e lehtë, si ekzotikë kulturore, si shkathtësi referencash. Por, po të vëzhgohet më thellë, poshtë saj është llava. Janë vrundujt e një vullkani që shpërthen në forma të vogla, në vargje të prera, në batuta, në imazhe të çuditshme, në kthesa të papritura. Poezia e Artit shpesh ngjan e qetë, e prerë bukur, pothuaj si dizajn. Por në të vërtetë ajo është masë llave dhe diamantesh: lëndë e djegur që ngurtësohet në formë.
Për një akademik shqiptar, poezia e Lushit mund të duket e panjohur, e paestetizuar, madje e papërshtatshme për dosjet e zakonshme të interpretimit. Mirëpo në një lexim të kujdesshëm ajo del si një nga format më të gjalla të poezisë bashkëkohore shqipe. Aty ka referenca historike, kulturë pop, neveri ndaj jetës, vdekje të pa respektuar, tradhti bashkëshortore, lutje të dështuara, erotikë, rrugë, kuzhinë, ekran, Gaza, AI, provincë, qytet dhe një Zot që shpesh duket sikur është kthyer në spam.
Kjo nuk është poezi e bukur në kuptimin e pastër, ceremonial të fjalës. Është poezi që e di se bukuria sot nuk mund të vijë pa ndotje. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj. Arti nuk shkruan sikur poezia të ishte një tempull i ruajtur nga pluhuri i botës. Ai shkruan sikur poezia të ishte lokal, rrugë, spital, ekran, varr, kuzhinë, mejhane, feed, ëndërr dhe çarçaf i ndërruar keq.
ChatGPT, në një lexim të mëhershëm të kësaj përmbledhjeje, u ndal sidomos te toni i poezisë së Artit. Dhe me të drejtë: Arti ka ton. Jo vetëm figura. Jo vetëm referenca. Ton. Por unë do të shtoja se ky ton është në të vërtetë shpirti i kësaj poezie: një shpirt përplot dritë dhe ndjeshmëri ndaj njeriut, ndaj jetës dhe sidomos ndaj vdekjes së njeriut sot. Është shpirt intuitiv, që në emrat më të panjohur dhe në ngjarjet më të rastësishme të historisë ndien fatin e njeriut shqiptar, por edhe të njeriut në përgjithësi.
Në këtë poezi, Arti është njëkohësisht i ngadalshëm dhe i shpejtë; i prerë dhe i rrëmbyer; i kthjellët dhe i dehur nga referencat; i butë dhe harbut; ironik dhe i plagosur. Ai e ndien simbolikën e globalizimit dhe të bashkëkohësisë së njeriut. E ndien tradhtinë, lindjen, vdekjen, shterimin e dashurisë, banalitetin e ditës, absurditetin e politikës dhe lodhjen e trupit që vazhdon megjithatë.
Arti është poet i rrugës, i lagjes, i qytetit, i prejardhjes së tij, por edhe i këtij kozmosi të tejmbushur ku jetojmë. Ai është poet i kafes që rri e lirë në tavolinë, por mban ende shenjën e buzëkuqit të pronares së saj, e cila tashmë ka ikur si frymë. Ai, si një fëmijë përplot shpirt, luan me kaosin, por nuk e banalizon atë. E prek, e çrregullon, e kthen në poezi.
Sa i përket interpretimit, poezia e Lushit është një përdredhje e së vërtetës së topitur në mendjen e qytetarit bashkëkohor. Ai e sheh të vërtetën jo në deklarata të mëdha, por në simbolika të vogla, në ngjarje ditore, në situata të hedhura, në objekte që duken pa rëndësi. Aty ku një sy i zakonshëm sheh vetëm rastësi, Arti sheh një skenë. Aty ku akademia kërkon kategori, ai gjen jetë.
Poezia e tij nuk është poezi që lexohet dhe harrohet. As nuk është poezi që të vesh me armatosje patriotike. Ajo është larg retorikës patriotike, larg solemnitetit kombëtar, larg asaj nevoje të vjetër për ta bërë poezinë flamur. Arti krijon situata, ngjarje dhe përjetime që e çajnë përsëritjen e jetës dhe të historisë, në një qytet ku Zoti duket sikur ka kaluar prapa shpinës.
Një nga veçoritë e tij është mënyra si e përdor vetën e parë. Ai nuk e vendos veten aty si rrëfimtar të madh, as si subjekt lirik të paprekshëm. Ai shpesh ruan një pjesëmarrje përgjysmë, ose edhe më pak, në vetën e parë të poezive. Kjo krijon një univers ku lexuesi humbet dhe kërkon veten, ndërsa pikërisht kjo humbje bëhet mënyra e vetme për t’u afruar me poezinë. Aty nuk gjejmë një “unë” që sundon tekstin, por një “unë” që rrëshqet, që fshihet, që ironizon veten, që shfaqet vetëm sa për ta çarë skenën.
Këto të vërteta të çastit, të konstelacionuara për një moment, prishen menjëherë në jetë. Por në poezinë e Lushit ato mbeten. Dhe kjo është një nga detyrat më të bukura të poezisë së tij: të ruajë ato forma të përkohshme të së vërtetës që jeta vetë nuk arrin t’i mbajë.
Një lexim i shpejtë mund ta marrë shumësinë e referencave te Lushi si dobësi. Mund të thuhet se ka shumë emra, shumë kultura, shumë kthesa, shumë batuta, shumë histori, shumë botë. Por unë mendoj se Arti është i vetëdijshëm për këtë. Ai nuk mund t’i ikë asaj që Nietzsche do ta quante kthim i përhershëm: përsëritjes së njerëzimit në disa drama të pakta, në disa metafora themelore, në disa skena që ndryshojnë kostumet, por jo plagën. Dhe, siç do të thoshte Borges, ndoshta historia e njerëzimit nuk ka aq shumë metafora sa kujtojmë; vetëm se ne i jetojmë ato në mënyra gjithnjë të reja dhe gjithnjë të ndyra.
Prandaj, te Lushi, referencat nuk janë zbukurime. Ato janë mënyra se si bota bashkëkohore hyn në trupin e poezisë. Ai jeton në film, në muzikë, në enciklopeditë e kësaj bote, por gjithmonë kthehet te jeta e tij “mizëri”, te Tirana e tij, te lagjja, te tavolina, te trupi, te humori, te njeriu i zakonshëm që nuk arrin të jetë vetëm i zakonshëm.
Vendi ku banon Arti Lushi si poet është ai i qenit endacak të rrugës që njeh qytetin përmes aromave të tij. Ai nuk e shikon qytetin nga katedra; e nuhat. E njeh nga cepi i banakut, nga tymi i cigares, nga gjuha e rrugës, nga erotika e lodhur, nga fjalitë e përdorura keq, nga vdekjet e vogla dhe nga batutat që shpëtojnë një ditë prej kolapsit.
Për fund, duhet thënë se Arti nuk duket se vuan për çmimet apo njohjen, edhe pse vepra e tij vuan mungesën e tyre. Ajo që mungon në njohjen tonë ndaj tij është vetë poeti: loja, ironia, metafora, simboli, rruga, guximi për të mos u bërë i hijshëm, guximi për të hyrë në banalitet pa e humbur shpirtin.
Arti Lushi është aty ku poezia shqipe del nga tempulli dhe hyn në lokal – jo për t’u ulur, por për ta parë nëse Zoti, vdekja dhe dashuria mund të rrinë ende në një tavolinë me tallava në sfond.
Dhe, për mua, pikërisht aty poezia e tij bëhet e domosdoshme.
ObserverKult
Lexo edhe:
