Ka shkrimtarë që përpiqen ta shpjegojnë botën dhe ka shkrimtarë që na bëjnë të dyshojmë në mënyrën se si e shohim atë. Jorge Luis Borges i përket kategorisë së dytë. Ai nuk shkroi për të na dhënë një hartë të universit; ai shkroi për çastin kur njeriu kupton se ndoshta harta që ka krijuar nuk mjafton kurrë.
Nga Elvin Blakaj
Borges ndërtoi universe të tëra brenda disa faqeve. Në tregimet e tij nuk gjejmë vetëm histori të çuditshme, por eksperimente mbi mendjen njerëzore. Një bibliotekë bëhet simbol i pafundësisë, një pasqyrë bëhet kërcënim, një kujtesë perfekte bëhet dënim dhe identiteti njerëzor ndahet mes asaj që jemi dhe asaj që të tjerët mendojnë se jemi.
Ai ishte një shkrimtar që jetoi mes librave. Si bibliotekar dhe lexues i jashtëzakonshëm, Borges nuk e shihte bibliotekën vetëm si një vend ku ruheshin tekstet, por si një metaforë të vetë ekzistencës. Për të, jeta njerëzore ishte një përpjekje e vazhdueshme për të gjetur një kuptim brenda një pafundësie historish, kujtimesh dhe mundësish.
Në përmbledhjet Ficciones dhe El Aleph, Borges e kthen letërsinë në një hapësirë ku filozofia nuk shpjegohet, por përjetohet. Ai nuk pyet vetëm “çfarë është realiteti?”; ai krijon botë ku realiteti fillon të bëhet i pasigurt.
Një nga shembujt më të mëdhenj të kësaj është “Biblioteka e Babelit” (La biblioteca de Babel). Në këtë tregim, Borges imagjinon një bibliotekë universale që përmban të gjithë librat e mundshëm. Çdo kombinim shkronjash ekziston. Çdo histori e mundshme, çdo jetë, çdo e vërtetë dhe çdo gënjeshtër janë diku brenda saj.
Në pamje të parë, kjo është ëndrra absolute e njerëzimit: të posedosh gjithë dijen. Por Borges e shndërron këtë ëndërr në një pyetje shqetësuese. Nëse gjithçka ekziston, a ka ende kuptim diçka? Nëse përgjigjja për çdo pyetje gjendet diku, si mund ta dallojmë atë mes një pafundësie librash?
Borges e përmbledh këtë paradoks me fjalët: “Biblioteka është e pafund dhe periodike.”
Në këtë fjali qëndron një nga idetë më të mëdha të tij: pafundësia nuk do të thotë domosdoshmërisht liri. Ndonjëherë pafundësia sjell humbje.
Kjo është arsyeja pse “Biblioteka e Babelit” duket sikur është shkruar për kohën tonë. Borges nuk e parashikoi internetin si teknologji; ai parashikoi problemin psikologjik që do të sillte një botë me informacion të pakufishëm.
Sot jetojmë në një bibliotekë të Babelit të padukshme. Çdo përgjigje është vetëm disa sekonda larg, por kjo nuk do të thotë se kemi më shumë urtësi. Ne kemi më shumë informacion, por vazhdojmë të kërkojmë kuptim.
Borges kuptoi diçka themelore: njeriu nuk humbet vetëm kur nuk di. Ndonjëherë humbet kur përballet me shumë më tepër dije sesa mund të përballojë.
E njëjta ide shfaqet në “Funes kujtesëmiri” (Funes el memorioso), ku Borges krijon një personazh që nuk harron asgjë. Në pamje të parë, kjo duket si një dhuratë. Por kujtesa absolute bëhet një burg. Funes nuk mund të jetojë si njeri sepse çdo detaj i realitetit mbetet i gjallë në mendjen e tij.
Harresa, Borges na sugjeron, nuk është vetëm dobësi. Është një kusht për të menduar, për të krijuar dhe për të jetuar.
Në “Aleph”, ai imagjinon një pikë ku i gjithë universi mund të shihet njëkohësisht. Por edhe aty qëndron i njëjti paradoks: edhe nëse mund të shohim gjithçka, a kemi aftësinë ta kuptojmë?
Pafundësia nuk është gjithmonë dhuratë. Ndonjëherë është një barrë.
Borges ishte gjithashtu i magjepsur nga pyetja e identitetit. Në “Borges dhe unë” (Borges y Yo), ai shkruan: “Nuk e di cili prej nesh e ka shkruar këtë faqe.”
Me këtë fjali ai prek një nga misteret më të mëdha njerëzore: kush jemi ne përtej emrit tonë, kujtimeve tona dhe mënyrës si na shohin të tjerët?
Në botën moderne, ku secili ndërton versione të ndryshme të vetes, kjo pyetje është bërë edhe më e fuqishme. Borges na kujton se lufta mes personit që jemi dhe personit që shfaqim nuk është një fenomen i ri; është pjesë e përhershme e qenies njerëzore.
Ndikimi i Borgesit në letërsinë moderne është i jashtëzakonshëm sepse ai ndryshoi vetë mundësitë e tregimit. Pas tij, një histori nuk duhej të ishte vetëm një ngjarje. Mund të ishte një ide, një labirint, një pyetje filozofike.
Por ndoshta rëndësia më e madhe e Borgesit sot nuk qëndron vetëm në letërsi. Ajo që ai na ofron është një mënyrë tjetër për ta parë botën. Në një kohë kur njeriu modern përballet me ritëm të shpejtë, informacion të pafund dhe shumë versione të ndryshme të realitetit, Borges na mëson të jemi më të kujdesshëm ndaj asaj që pranojmë si të vërtetë. Ai na kujton se bota nuk është vetëm diçka që duhet ta konsumojmë, por diçka që duhet ta interpretojmë.
Letërsia e tij na mëson se kuptimi nuk gjendet gjithmonë duke pasur më shumë përgjigje. Shpesh gjendet duke bërë pyetje më të mira.
Në fund, Borges nuk na fut në labirinte për të na treguar rrugën e daljes. Ai na fut aty për të na treguar diçka më të thellë: se disa pyetje nuk ekzistojnë për t’u zgjidhur, por për të na kujtuar sa të mëdha janë kufijtë e mendjes njerëzore.
Ndoshta madhështia e Borgesit qëndron pikërisht këtu: ai nuk na mëson se si ta kuptojmë universin. Ai na mëson të jetojmë me misterin e faktit se jemi pjesë e tij.
ObserverKult
