Begzad Baliu: Ubla e Krajës: nga burimi i ujit te burimi i kujtesës

(Kërkime filologjike, kulturore dhe poetike të një emërtimi)

Nga Begzad Baliu

 HYRJE

Nga mesi i viteve ’90 nisa të merresha sistematikisht me onomastikën e romanit shqiptar. Përzgjedhja e veprave që do të bëheshin objekt studimi nuk ishte as rastësore, as vetëm çështje parapëlqimi estetik. Kriteri themelor mbetej vlera artistike e tekstit; prandaj vëmendja ime u përqendrua te romane si Lumi i vdekur, Vdekja më vjen prej syve të tillë, Kështjella, Hasta la Vista dhe te vepra të tjera që kishin zënë tashmë vend në historinë e letërsisë shqipe. Përzgjedhja e romanit Ubla e Princeshës të Mehmet Krajës, megjithatë, lidhej me një shtysë tjetër kërkimore: me një problem që po merrte formë në pikëtakimin e filologjisë, onomastikës, historisë kulturore dhe interpretimit letrar. Romani hapte një univers në të cilin gjuha, historia, legjenda dhe letërsia ndërthureshin rreth një emërtimi.

Në të njëjtën periudhë isha përfshirë në leximin e studimeve etimologjike të Eqrem Çabejt dhe të diskutimeve kritike që Idriz Ajeti kishte zhvilluar rreth kompleksit amull – ambël – Ombla – Ubli – ubël. Në fillimet e interesimit tim për etimologjinë besoja se historia e një fjale mund të rindërtohej duke ndjekur një varg relativisht të rregullt zhvillimesh fonetike, semantike dhe historike. Këto studime më bindën se etimologjia rrallë jep përgjigje përfundimtare. Çdo dokument kërkon lexim kritik, çdo dëshmi duhet vlerësuar sipas peshës së vet, ndërsa çdo hipotezë mbetet e hapur ndaj rishqyrtimit. Kërkimi etimologjik nuk zhvillohet, pra, si proces i drejtëvijshëm, por si ballafaqim ndërmjet burimeve, argumenteve dhe traditave interpretuese.

Në këtë sfond, emërtimi ubël pushoi së qeni për mua vetëm një njësi e fondit leksikor. Në literaturën albanologjike dhe ballkanologjike ai lidhej me një varg formash dhe emërtimesh të diskutuara në tradita të ndryshme gjuhësore. Trajtat Bulentum, Ombla, Umbula, Ubli, Uble, ubao dhe ubla e zgjeronin problemin përtej historisë së një fjale të vetme dhe e vendosnin në hapësirën e kontakteve gjuhësore të Adriatikut lindor. Pikërisht marrëdhënia ndërmjet dokumentacionit mesjetar, zhvillimeve fonetike, shpërndarjes areale dhe sistemeve onomastike e bënte të pamjaftueshëm çdo shpjegim të mbështetur vetëm në afrinë formale të emërtimeve.

Nga ky debat dilte edhe një mësim më i përgjithshëm metodologjik. Kërkimi i prejardhjes së një fjale nuk e shteron historinë e saj. Krahas etimologjisë duhen shqyrtuar historia e përdorimit, zhvillimet formale, specializimet kuptimore dhe kalimi në funksion emërtues. Fjala vazhdon të jetojë në ligjërimin e bashkësive edhe kur prejardhja e saj mbetet objekt diskutimi shkencor. Në rastin e ublës, pikërisht ky dallim ndërmjet origjinës së diskutueshme dhe përdorimit të dokumentueshëm bëhet një nga nyjat metodologjike të studimit.

Për interesimet e mia, të vendosura vazhdimisht ndërmjet gjuhësisë dhe letërsisë, romani Ubla e Princeshës u paraqit si një rrafsh tjetër i të njëjtit interes kërkimor. Mehmet Kraja nuk synon të zgjidhë dilemën etimologjike të emërtimit dhe as të ndërhyjë në polemikat shkencore që e kanë shoqëruar atë. Në roman, emri hyn në një strukturë artistike dhe merr funksione që nuk mund të shpjegohen vetëm nga historia e tij gjuhësore. Filologjia kërkon prejardhjen dhe historinë e formës; letërsia organizon kuptimet që një emërtim mund të marrë brenda një bote të trilluar. Kjo është pika ku objekti gjuhësor bëhet edhe objekt i interpretimit letrar.

Edhe rrëfimi që lidhet me Ublën dhe me figurën e Princeshës merr rëndësi në këtë marrëdhënie. Brenda romanit, ai ruhet në mënyrë fragmentare përmes emrit, kujtesës së personazheve dhe tregimit për themelimin e burimit. Pa e barazuar këtë material automatikisht me një variant të dokumentuar të traditës gojore, mund të thuhet se ai krijon lidhjen ndërmjet vendit, së kaluarës dhe kuptimeve që bashkësia i atribuon Ublës. Letërsia, në këtë mënyrë, nuk e zëvendëson kërkimin filologjik ose historik, por e shqyrton të njëjtin emërtim në një sistem tjetër marrëdhëniesh.

Mbi dallimin dhe ndërthurjen e këtyre rrafsheve është ndërtuar struktura e monografisë. Në rrafshin e parë, ubël/Ubla shqyrtohet si njësi leksikore dhe onomastike përmes historisë së debatit filologjik e etimologjik dhe përmes dokumentimit të përdorimeve të saj. Në rrafshin e dytë, Ubla e Krajës analizohet si objekt hidroteknik tradicional dhe monument i kulturës materiale, me vëmendje të posaçme ndaj mënyrës së ndërtimit, përdorimit komunitar dhe funksioneve kulturore, duke u mbështetur kryesisht në studimin e Korab Krajës. Rrafshi i tretë i kushtohet romanit Ubla e Princeshës, ku emërtimi dhe objekti që ai shënon marrin funksion të rëndësishëm në organizimin e hapësirës, konfliktit, kujtesës, legjendës dhe sistemit onomastik të veprës.

Studimi nuk synon të japë një zgjidhje përfundimtare për etimologjinë e Ublës. Një pretendim i tillë do të binte ndesh me natyrën e dokumentacionit dhe me karakterin e hapur të debatit filologjik. Synimi është të shqyrtohen, me mjetet përkatëse të secilës fushë, tri dimensione të ndërlidhura të objektit: historia leksikore dhe onomastike e emërtimit, funksionimi i Ublës në kulturën materiale të Krajës dhe përpunimi i saj artistik në romanin e Mehmet Krajës. Këto dimensione nuk përbëjnë një vijë të detyrueshme zhvillimi nga fjala te simboli; ato tregojnë mënyrat e ndryshme në të cilat një emërtim dhe një objekt mund të marrin funksione të reja në gjuhë, në kulturë dhe në letërsi.

KAPITULLI I – HISTORIA FILOLOGJIKE DHE ONOMASTIKE E UBLËS

I.1. Zhvillimi semantik i fjalës ubël

Në përkufizimin leksikografik mbizotëron kuptimi i ujëmbledhësit artificial, të ndërtuar për grumbullimin e ujit të shiut, zakonisht në funksion të blegtorisë. Materiali dialektor dhe onomastik, megjithatë, dëshmon se fusha kuptimore e leksemës është më e gjerë se ky përkufizim. Për këtë arsye, të dhënat leksikografike duhen ballafaquar me dëshmitë dialektore dhe onomastike, në mënyrë që të përshkruhet më saktë shtrirja semantike e njësisë.

Rëndësi të veçantë ka dëshmia e Kolec Topallit, i cili regjistron trajtën úbël me kuptimet «pellg a gropë e madhe me ujë shiu në mal; krua, burim, pus». Ai e përcakton këtë njësi si karakteristike të gegërishtes veriore dhe verilindore dhe dëshmon njëkohësisht përdorimin e saj në onomastikë përmes toponimit Ubla e Dashës në Hot. (Kolec Topalli, Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe, Tiranë, 2017, f. 1523, zëri úbël).

Kjo dëshmi e zgjeron tablonë që jep Fjalori i madh i gjuhës shqipe. Krahas kuptimit të ujëmbledhësit artificial, materiali dialektor përfshin edhe pellgun, pusin, kroin dhe burimin. Kemi, pra, një fushë referenciale në të cilën e njëjta njësi lidhet me forma të ndryshme të pranisë, mbledhjes dhe sigurimit të ujit.

Nga pikëpamja semasiologjike, këto kuptime mund të lidhen përmes një bërthame të përbashkët: vendi ku uji mblidhet, ruhet, buron ose merret. Referentët konkretë ndryshojnë, por ruhet lidhja funksionale me ujin. Kjo bërthamë shpjegon koherencën e kuptimeve pa kërkuar që ato të vendosen domosdoshmërisht në një rend të vetëm zhvillimi historik.

Shtrirja e tillë semantike mund të shihet edhe në marrëdhënie me kushtet e jetës tradicionale në hapësirat malore dhe karstike. Në këto mjedise, burimi natyror, pusi, sterna dhe ujëmbledhësi i ndërtuar përfaqësojnë mënyra të ndryshme të sigurimit dhe ruajtjes së ujit. Afërsia e tyre funksionale ofron një kontekst të kuptueshëm për bashkëjetesën ose zgjerimin e përdorimeve të leksemës ubël, pa qenë e nevojshme që ky raport të paraqitet si shkak i provuar historik i zhvillimit semantik.

Për qëllime përshkruese, fusha kuptimore mund të paraqitet në këtë tipologji funksionale:

zgavër ujëmbajtëse → ujëmbledhës → pus → krua/burim → vend furnizimi me ujë.

Shigjetat në këtë skemë nuk shënojnë një kronologji të provuar. Kuptimet mund të kenë bashkëjetuar, të jenë ruajtur në areale të ndryshme ose të jenë specializuar sipas kushteve gjeografike dhe praktikave të përdorimit. Skema paraqet vetëm afërsinë funksionale ndërmjet referentëve që dokumentohen për leksemën.

Me rëndësi është edhe kalimi i ubël nga funksioni apelativ në atë emërtues. Toponimi Ubla e Dashës dëshmon se baza ubl- ka hyrë në sistemin onomastik. Shtrirja dhe produktiviteti i saj në emërtimet vendore do të bëhen më të dukshme në korpusin e terrenit të Ismail Dodës, ku dokumentohen një varg formash të ndërtuara mbi të njëjtën bazë. Në këtë pikë mjafton të konstatohet se historia semantike e leksemës lidhet edhe me historinë e përdorimit të saj si emërtim.

I.2. Historia e një interesimi shkencor: nga amull te Ubla

Historia shkencore e problemit të Ublës nis para trajtimit të monumentit të Krajës dhe para përpunimit letrar të emërtimit në romanin e Mehmet Krajës. Në traditën albanologjike, çështja shfaqet fillimisht në kuadrin e etimologjisë dhe të onomastikës historike, përmes përpjekjeve për të shpjeguar marrëdhëniet ndërmjet disa formave leksikore dhe hidronimike.

Një nga pikat e nisjes është lema amull dhe historia e interpretimeve të saj etimologjike. Prej këtij diskutimi vëmendja u zgjerua drejt një kompleksi formash ku përfshihen Bulentum, Ombla, Umbula, Ubli, Uble dhe ubël. Problemi nuk mbeti, kështu, vetëm në historinë e një lekseme, por u lidh me hidroniminë historike të Adriatikut lindor dhe me marrëdhëniet ndërmjet formave të dokumentuara në tradita të ndryshme gjuhësore.

Edhe interesimi im për këtë emërtim ndoqi një rrugë të ngjashme kërkimore. Ubla hyri fillimisht në skedarin tim si problem i historisë së fjalës dhe i hidronimisë. Më vonë, dokumentimi i saj në hapësirën shqiptare dhe njohja me monumentin e Krajës e zgjeruan objektin drejt onomastikës dhe kulturës materiale; romani Ubla e Princeshës hapi, ndërkaq, edhe mundësinë e shqyrtimit të funksionit të emërtimit në një tekst letrar.

Ky rend pasqyron historinë e interesimit tim kërkimor, jo një zhvillim të domosdoshëm të vetë objektit. Emërtimi, monumenti dhe figura letrare kanë marrëdhënie ndërmjet tyre, por secili kërkon aparatin e vet metodologjik. Historia e leksemës nuk mund të zëvendësojë historinë e monumentit; po kështu, analiza e objektit material nuk shpjegon vetvetiu funksionet që ai merr në roman. Bashkimi i tyre brenda këtij studimi mbështetet te objekti i përbashkët, jo te supozimi i një vazhdimësie lineare ndërmjet disiplinave.

Në literaturën e konsultuar, një nyjë qendrore e debatit është trajtimi që Eqrem Çabej i bëri lemës amull. Duke paraqitur historinë e interpretimeve etimologjike, Çabej riktheu edhe propozimet e studiuesve pararendës, ndër ta Norbert Joklin, i cili kishte afruar hidronimin Bulentum me një bazë shqiptare. Në këtë studim, pikëpamja e Joklit nuk shqyrtohet nga burimi i tij parësor, por përmes mënyrës se si është paraqitur dhe diskutuar nga Çabej dhe, sidomos, Idriz Ajeti. Për këtë arsye, çdo pohim për qëndrimin e Joklit duhet të ruajë statusin e një rindërtimi përmes receptimit të mëvonshëm.

Eqrem Çabej e afroi hidronimin Ombla me mbiemrin shqiptar ambël. (Eqrem Çabej, “Për historinë e strukturës dialektore të shqipes”, në Studime gjuhësore, IV, Prishtinë: Rilindja, 1977, f. 193). Idriz Ajeti e kundërshtoi këtë afrim dhe e vendosi çështjen në një kuadër më të gjerë historik e onomastik. Në argumentimin e tij, rëndësi marrin dokumentacioni mesjetar, zhvillimet fonetike, struktura fjalëformuese, motivimi semantik dhe vendi i emërtimit brenda sistemit onomastik. Debati kalon kështu nga propozimi i një etimologjie te diskutimi mbi kriteret me të cilat një etimologji mund të konsiderohet e argumentuar.

Nga dokumentacioni i shqyrtuar për këtë studim nuk rezulton që Eqrem Çabej t’i jetë përgjigjur drejtpërdrejt kritikës së Ajetit. Çështja, megjithatë, vazhdoi të trajtohej në forma të ndryshme edhe nga studiues të tjerë, ndër ta Skënder Gashi, Ismail Doda, Xhelal Ylli, Anila Omari dhe Kolec Topalli, ndërsa në rrafshin historiografik është trajtuar edhe nga Xhevat Lloshi. Këto ndërhyrje nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht një vijë të vetme interpretimi; ato dëshmojnë vazhdimësinë e interesimit dhe zgjerimin e korpusit të burimeve e të argumenteve.

Trajtimi i ubël-it si huazim sllav mbështetet edhe te referencat e Xhelal Yllit (SLA I, f. 270) dhe Anila Omarit (f. 298), të rimarra në lemën përkatëse nga Topalli; ndërsa Xhevat Lloshi e ka trajtuar çështjen në rrafshin historiografik të kërkimeve etimologjike të Idriz Ajetit.

Për këtë arsye, historia e Ublës si problem shkencor ka edhe një dimension historiografik. Ndryshimet ndërmjet interpretimeve nuk lidhen vetëm me përfundimet etimologjike, por edhe me llojin e dëshmisë së përdorur dhe me peshën që i jepet secilit argument: dokumentit historik, fonetikës, semantikës, fjalëformimit, gjeografisë gjuhësore ose materialit onomastik.

Kjo histori nuk dëshmon një “evolucion” të njëtrajtshëm të metodës albanologjike, por një proces të zgjerimit dhe të rishqyrtimit të kritereve të argumentimit. Pikërisht kjo e bën debatin për amull – Ombla – Ubli – ubël të rëndësishëm për studimin tonë: jo sepse ai ka dhënë një përgjigje përfundimtare, por sepse tregon se si një problem etimologjik mund të riformulohet sa herë zgjerohet dokumentacioni ose ndryshon mënyra e vlerësimit të tij.

I.3. Norbert Jokli dhe fillimi i debatit

Një nga fazat e hershme të debatit filologjik rreth kompleksit amull – Ombla – Bulentum – ubël lidhet me interpretimin e Norbert Joklit. Në burimet e konsultuara për këtë studim, pikëpamja e tij nuk njihet drejtpërdrejt nga botimet origjinale, por përmes mënyrës se si është paraqitur dhe diskutuar nga Eqrem Çabej dhe, sidomos, Idriz Ajeti. Për këtë arsye, qëndrimi i Joklit rindërtohet këtu përmes receptimit të mëvonshëm albanologjik dhe duhet vlerësuar me statusin që i përket një dëshmie të ndërmjetësuar.

Nga paraqitjet e Çabejt dhe të Ajetit rezulton se Jokli kishte propozuar një lidhje ndërmjet hidronimit antik Bulentum dhe një baze shqiptare. Sipas përmbledhjes së Ajetit, ai e shpjegonte këtë hidronim përmes një forme mbulim me kuptimin “burim”, të cilën e konsideronte denominativ të fjalës bulë. Në këtë mënyrë, hipoteza e vendoste hidronimin në marrëdhënie me fondin leksikor të shqipes dhe me historinë e emërtimeve ujore.

Idriz Ajeti e përmbledh dhe njëkohësisht e kundërshton këtë interpretim:

«Teza e N. Joklit, te LKU, 271, dhe te IJ. VIII; VII, 84, për rrjedhën shqiptare të hidronimit Bulenta, nga një mbulim “burim” – një denominativ i bulës – nuk mund të mbahet, sikundër e ka shpjeguar Çabej…»

(Idriz Ajeti, Studime për gjuhën shqipe, f. 562).

Ky citim është i rëndësishëm në dy drejtime. Së pari, ai na jep një dëshmi të tërthortë për mënyrën se si është formuluar hipoteza e Joklit. Së dyti, tregon se në traditën e mëvonshme albanologjike kjo hipotezë është vënë në diskutim dhe nuk është pranuar si zgjidhje e qëndrueshme.

Rëndësia historiografike e propozimit të Joklit, megjithatë, nuk duhet matur vetëm me vlefshmërinë përfundimtare të etimologjisë së tij. Hipoteza e tij u bë një nga pikat e referimit në diskutimin e marrëdhënieve ndërmjet hidronimisë historike dhe fondit leksikor të shqipes dhe, për këtë arsye, u rikthye në trajtimet e mëvonshme.

Edhe Eqrem Çabej, në analizën e lemës amull, e përfshin propozimin e Joklit në historinë e interpretimeve etimologjike. Në këtë kontekst, rëndësi merr jo vetëm vetë afrimi etimologjik, por edhe mënyra se si duhen vlerësuar marrëdhëniet ndërmjet dokumentacionit historik, rindërtimit gjuhësor, fonetikës historike dhe semantikës.

Për këtë arsye, vendi i Joklit në historinë e problemit përcaktohet më mirë nga roli i hipotezës së tij në hapjen dhe vijimin e debatit sesa nga statusi i saj si zgjidhje etimologjike. Propozimi i tij u bë një nga pikat prej të cilave studiuesit e mëvonshëm formulonin pajtimet, kundërshtimet dhe kërkesat e tyre metodologjike.

Në këtë kuptim, historia e Ublës si objekt studimi nuk fillon me një zgjidhje të konsoliduar, por me një hipotezë të diskutueshme dhe me receptimin kritik të saj. Pikërisht kjo e bën të nevojshme që historia e emërtimit të ndiqet së bashku me historinë e argumenteve të përdorura për ta shpjeguar.

Kjo nyjë e debatit çon te ndërhyrja e Idriz Ajetit, ku problemi i Omblës shqyrtohet mbi një bazë më të gjerë dokumentare dhe me kërkesa më të shprehura për kontrollin historik, fonetik, semantik dhe onomastik të hipotezave etimologjike.

I.4. Idriz Ajeti: rishikimi kritik i debatit dhe rindërtimi i problemit

Me trajtimin e Idriz Ajetit, debati rreth Omblës fiton një përmasë më të theksuar metodologjike. Çështja nuk shqyrtohet vetëm në kuadrin e një afrimi etimologjik, por vihet në marrëdhënie me dokumentacionin historik, zhvillimet fonetike, strukturën fjalëformuese dhe sistemin onomastik.

Ndërsa Eqrem Çabej e trajton problemin në kuadrin e lemës amull dhe të historisë së fondit leksikor të shqipes, Ajeti e përqendron vëmendjen te historia e hidronimit Ombla dhe te format me të cilat ai mund të krahasohet. Për këtë arsye, emërtimi vlerësohet në një varg më të gjerë dokumentar dhe areal, ku afria ndërmjet formave duhet të kontrollohet edhe historikisht.

Një pjesë e rëndësishme e argumentimit mbështetet në dokumentacionin historik. Ajeti sjell, ndër të tjera, trajtat:

«A pede montis Liute usque ad Bulentam de Ombla (1366)… za Omblu… često ime sela Ubli (Plur. prvob. Obli).»

(Idriz Ajeti, Studime për gjuhën shqipe, f. 676).

Këto dëshmi përdoren për të vendosur format në një perspektivë historike dhe për të kontrolluar marrëdhëniet e propozuara ndërmjet tyre. Për Ajetin, krahasimi formal nuk mjafton vetvetiu; ai duhet të përputhet me dokumentacionin dhe me zhvillime fonetike që mund të argumentohen.

Në të njëjtën analizë, Ajeti e zgjeron krahasimin duke iu referuar edhe Konstantin Jirečekut:

«Današnje talijansko ime Ombla… K. Jireček došao je na ispravnu misao kada je tobožnji talijanski oblik Ombla usporedio sa Ubli, Uble u okolini Trogira…» (Po aty, f. 676),

dhe Petar Skokut:

«Ubao… toponim Ubli (Crna Gora)… Taj se vidi u tal. nazivu Ombla za Dubrovačku Rijeku.» (Po aty, f. 676–677).

Përfshirja e këtyre dëshmive e vendos Omblën në një hapësirë më të gjerë krahasimi. Trajtat nuk shqyrtohen vetëm sipas ngjashmërisë së tyre fonetike, por edhe sipas shpërndarjes gjeografike, historisë së dokumentimit dhe marrëdhënieve që mund të vendosen ndërmjet tyre.

Kriteri i Ajetit shprehet qartë në kritikën ndaj krahasimeve që mbështeten kryesisht në përgjasimin formal:

«Format e toponimeve të caktuara… i vendon në vatra fjalësh krejtësisht të pakrahasueshme, duke i përqasur ato me përgjasimet e tyre fonetike.» (Po aty, f. 677).

Ky formulim prek një nyjë themelore të argumentimit etimologjik: përkimi fonetik nuk mjafton, i marrë më vete, për të vendosur një lidhje historike ndërmjet dy formave. Në trajtimin e Ajetit, krahasimi duhet kontrolluar edhe përmes dokumentacionit historik, zhvillimeve fonetike, strukturës së emërtimit dhe motivimit semantik.

Mbi këtë bazë ai kundërshton edhe afrimin e hidronimit Ombla me mbiemrin shqiptar ambël:

«Shpjegimit të etimologjisë së toponimit sllav Ombla nga shqipja ambël, âmbla, ombla i bien ndesh pengesa të pakapërcyeshme, sepse për të emërtuar ndonjë gurrë, burim ose vorbull nuk mjafton vetëm cilësori ambla, ombla…»

(Idriz Ajeti, Studime për gjuhën shqipe, f. 677).

Kundërshtimi nuk është vetëm fonetik. Ajeti vë në diskutim edhe motivimin emërtues dhe mënyrën e ndërtimit të toponimit. Për ta mbështetur këtë pjesë të argumentit, ai sjell krahasime nga toponimia shqiptare:

«…krh. Gruemirë, Gurakuqi, Gurabardhi, Gurazi, Kryezi, Bukëmirë etj.» (Po aty, f. 677).

Shembujt tregojnë rëndësinë që Ajeti i jep strukturës së emërtimeve. Një përkim etimologjik duhet të jetë i pajtueshëm jo vetëm me formën fonetike, por edhe me mënyrën se si një gjuhë ndërton dhe motivon emërtimet e veta.

Rëndësia e ndërhyrjes së Ajetit qëndron, për këtë arsye, jo vetëm në kundërshtimin e një etimologjie të caktuar, por edhe në kërkesën për një argumentim të mbështetur në disa lloje dëshmish. Dokumentacioni historik, fonetika, semantika, fjalëformimi dhe onomastika marrin vlerë kur kontrollohen në marrëdhënie me njëri-tjetrin.

Ky qëndrim shpjegon edhe karakterin e polemikës së mëvonshme me Skënder Gashin. Në qendër të saj nuk qëndron vetëm pyetja nëse Ambul, Ombla dhe ambël mund të lidhen etimologjikisht, por edhe çështja se çfarë peshe duhet t’i jepet afrisë fonetike, dokumentit historik dhe strukturës së emërtimit.

Pikërisht në këtë pikë debati kalon nga ballafaqimi i hipotezave të veçanta te ballafaqimi i kritereve të argumentimit. Kjo e bën ndërhyrjen e Ajetit veçanërisht të rëndësishme për historinë e problemit dhe për mënyrën se si do të lexohet polemika me Skënder Gashin në nënkapitullin vijues.

I.5. Skënder Gashi: mbrojtja e tezës së Çabejt

Një etapë tjetër e debatit lidhet me Simpoziumin Onomastika e Kosovës të vitit 1977, punimet e të cilit u botuan më 1979. Në këtë kuadër, diskutimit për Ombla – ambël i shtohet një dëshmi mesjetare nga Kosova: emërtimi Ambul. Përfshirja e tij e zgjeron bazën dokumentare të problemit dhe e vendos krahasimin etimologjik edhe në marrëdhënie me onomastikën historike të Kosovës.

Në studimin Prania e etnosit shqiptar në Kosovë gjatë shekujve XIII–XIV, Skënder Gashi i kushton vëmendje emërtimit Ambul, të dokumentuar në Krisobulën e Shën Savës. Ai shkruan:

«Ndër vendet që sajonin mexhën e katundit mesjetar Trepça ishte edhe ai Ambul, i cili përmendet në Krisobulën e Shën Savës. Këtij emri nuk i është dhënë ende një shpjegim i kënaqshëm.»

(Skënder Gashi, Prania e etnosit shqiptar në Kosovë gjatë shekujve XIII–XIV, në Onomastika e Kosovës, Prishtinë, 1979, f. 75).

Pikënisja e Gashit është, pra, një emërtim i dokumentuar në burim mesjetar. Duke e konsideruar Ambul-in ende të pashpjeguar në mënyrë të kënaqshme, ai e vendos atë në një rreth krahasimesh ku përfshihen mbiemri shqiptar ambël, hidronimi Ombla pranë Dubrovnikut dhe emri antik Bulentum:

«Toponimi Ambul mund të afrohet me mbiemrin shqiptar ambël, ndërsa në të njëjtën familje duhen parë edhe hidronimi Ombla pranë Dubrovnikut dhe emri Bulentum.» (Po aty, f. 75–76).

Ky propozim nuk nis një vijë krejtësisht të re interpretimi. Gashi e lidh dëshminë e Ambul-it me afrime të formuluara më parë dhe kërkon ta përfshijë atë në të njëjtin rreth etimologjik. Rëndësia e ndërhyrjes së tij qëndron sidomos te futja në debat e një forme mesjetare të dokumentuar në Kosovë.

Pozicionimi i tij bëhet i qartë në përfundimin e studimit:

«Mendojmë se më i drejtë është mendimi i N. Joklit, Eqrem Çabejt dhe Petar Skokut, e jo interpretimi i Idriz Ajetit.» (Po aty, f. 76, shën. 93).

Ky formulim tregon se Gashi mbështet hapur vijën interpretuese që afron Ambul, Ombla dhe ambël dhe e kundërshton shpjegimin e Ajetit. Për këtë arsye, kontributi i tij ka dy aspekte të dallueshme: sjelljen në diskutim të një dëshmie mesjetare nga Kosova dhe përdorimin e saj në mbështetje të një hipoteze etimologjike të formuluar më parë.

Idriz Ajeti reagoi drejtpërdrejt ndaj këtij interpretimi. Duke iu referuar studimit të Gashit, ai shkruan:

«Me punimin e tij Prania e etnosit shqiptar në Kosovë gjatë shekujve XIII–XIV … Skënder Gashi, në vend që të qiste pak sa dritë në këtë çështje mjaft të koklavitur, për mendimin tonë, e ngatërroi atë edhe më shumë.»

(Idriz Ajeti, Studime për gjuhën shqipe, f. 560).

Toni polemik i këtij vlerësimi nuk duhet ngatërruar me argumentin filologjik që e shoqëron. Ajeti e kundërshton mënyrën se si Gashi ndërton marrëdhënien ndërmjet formave dhe vijon:

«Format e toponimeve të caktuara Skënder Gashi i vendon në vatra fjalësh krejtësisht të pakrahasueshme, duke i përqasur ato me përgjasimet e tyre fonetike.» (Po aty, f. 560).

Në qendër të mospajtimit është, pra, pesha që mund t’i jepet afrisë fonetike. Gashi e përdor Ambul-in si dëshmi shtesë për familjen etimologjike që propozon; Ajeti kundërshton që ngjashmëria formale të merret si bazë e mjaftueshme dhe kërkon kontrollin e saj përmes zhvillimit fonetik, semantikës, strukturës së emërtimit dhe dokumentacionit historik.

Polemika përfshin edhe përdorimin e burimeve. Ajeti vëren:

«Përkthimet nga serbishtja janë tjetër për tjetër, e gabimet teknike e vështirësojnë kuptimin e drejtë të fakteve që sillen.» (Po aty, f. 561).

Ky vërejtim e zhvendos diskutimin edhe te kritika filologjike e dokumentit. Nëse një argument etimologjik ndërtohet mbi një dëshmi mesjetare, saktësia e leximit, përkthimit dhe paraqitjes së burimit bëhet pjesë e vetë vlefshmërisë së argumentit.

Debati Gashi–Ajeti duhet parë, për këtë arsye, në dy nivele. Në nivelin etimologjik, studiuesit japin shpjegime të kundërta për marrëdhënien ndërmjet Ambul, Ombla dhe ambël. Në nivelin metodologjik, ata ndryshojnë në vlerësimin e peshës që duhet t’u jepet përkimit fonetik, dokumentit historik, motivimit semantik dhe strukturës onomastike.

Ky ballafaqim nuk e zgjidh përfundimisht problemin, por e bën më të qartë natyrën e tij. Vetë ekzistenca e Ambul-it mesjetar është një e dhënë dokumentare; përfshirja e tij në një familje të caktuar etimologjike është interpretim dhe kërkon argumente të tjera përveç afrisë formale.

Pikërisht ky dallim ndërmjet dëshmisë dhe interpretimit të dëshmisë është një nga rezultatet më të dobishme të polemikës për studimin tonë. Ai përgatit edhe kalimin te materiali i Ismail Dodës, ku problemi zgjerohet nga format historike të dokumentuara te prania dhe përdorimi i bazës ubl- në terren.

I.6. Ismail Doda: nga debati etimologjik te dëshmia onomastike e terrenit

Në të njëjtin vëllim të Onomastikës së Kosovës (1979), ku u botua edhe studimi i Skënder Gashit, u përfshi punimi i Ismail Dodës. Rëndësia e tij për çështjen e ubl--s qëndron te sjellja në diskutim e materialit të mbledhur në terren, veçanërisht nga onomastika e Krajës.

Nëse trajtimet e mëparshme mbështeteshin kryesisht në dokumentacionin historik, krahasimet etimologjike dhe kritikën filologjike të burimeve, Doda shton një lloj tjetër dëshmie: përdorimin e bazës ubl- në emërtimet vendore dhe në të folmet e arealit përkatës. Ky material nuk zëvendëson dokumentacionin historik, por e plotëson atë me të dhëna për përdorimin konkret të formës.

Doda e lidh diskutimin e vet drejtpërdrejt me trajtimin e Idriz Ajetit. Duke iu referuar atij, shënon:

«sipas prof. dr. Idriz Ajetit, ubli quhet një burim i vogël, ndërsa në të folmet shqiptare të Malit të Zi ruhen trajtat ubël, ubul, me kuptimin “gurrë”, “burim”, “vorbull”»

(Ismail Doda, në Onomastika e Kosovës, Prishtinë, 1979, f. 176–177).

Ky referim përcakton lidhjen e studimit të Dodës me debatin pararendës, por kontributi i tij kryesor qëndron te zgjerimi i materialit empirik. Vëmendja zhvendoset nga pyetja e prejardhjes te dokumentimi i trajtave dhe i emërtimeve që ndërtohen mbi bazën ubl- në një areal të caktuar.

Në korpusin e tij paraqiten trajtat Ubla, Ubël, Ubul, Ubliq, Fushëubla, Pesëublat, Ublovi dhe Uble (po aty, f. 177–180). Të marra së bashku, këto forma dëshmojnë se baza ubl- nuk paraqitet si njësi e izoluar, por përdoret në një varg emërtimesh hapësinore. Kjo shumësi formash krijon bazë për të folur për produktivitet onomastik brenda korpusit të dokumentuar nga Doda.

Ky material ka rëndësi edhe sepse lejon të shqyrtohen në marrëdhënie përdorimi apelativ dhe ai onomastik. Forma që emërton një lloj burimi ose ujëmbledhësi shfaqet edhe si bazë e emërtimeve vendore. Në këtë mënyrë, korpusi i Dodës dokumenton kalimin e një baze leksikore në funksion emërtues, pa e bërë të panevojshme analizën e veçantë historike të secilit emër.

Dëshmia e terrenit dhe dokumenti historik kanë, megjithatë, statuse të ndryshme. Materiali i mbledhur në terren dokumenton praninë dhe përdorimin e formave në një kohë dhe hapësirë të caktuar; ai nuk provon vetvetiu prejardhjen e tyre dhe as vazhdimësinë e pandërprerë nga format më të hershme të dokumentuara.

Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm për rastin e ubl--s. Prania e trajtave të shumta në onomastikën e Krajës tregon se baza ka qenë funksionale dhe prodhuese në sistemin emërtues lokal. Por nga kjo nuk mund të përfundohet automatikisht se çdo formë e korpusit vazhdon drejtpërdrejt një trajtë mesjetare ose antike të diskutuar në literaturë.

Për këtë arsye, kontributi i Dodës qëndron para së gjithash te zgjerimi i bazës faktike të problemit. Krahas formave të njohura nga dokumentacioni historik dhe nga literatura etimologjike, kemi edhe një korpus onomastik të mbledhur në terren, i cili dëshmon shpërndarjen lokale dhe produktivitetin e bazës ubl-.

Në planin historiografik, kjo e zgjeron llojin e materialit që merret në shqyrtim. Debati për ubl- nuk mbështetet vetëm në forma historike të dokumentuara dhe në rindërtime etimologjike, por përfshin edhe onomastikën empirike. Krahasimi i këtyre dy niveleve mund të ndihmojë në rindërtimin e historisë së përdorimit, me kusht që të mos ngatërrohet dokumentimi sinkron me prova për prejardhjen diakronike.

Në këtë pikë, studimi i Dodës bëhet i rëndësishëm për gjithë monografinë: ai tregon se historia e një emërtimi nuk përfundon te forma më e hershme e dokumentuar ose te hipoteza për origjinën e saj. Po aq i rëndësishëm është dokumentimi i mënyrës se si baza vazhdon të përdoret, të specializohet dhe të hyjë në krijimin e emërtimeve të reja në një areal konkret.

I.7. Idriz Ajeti: sinteza metodologjike e debatit filologjik

Pas polemikës me Skënder Gashin, Idriz Ajeti i rikthehet çështjes së hidronimit Ombla duke riformuluar argumentet e veta dhe duke i vendosur ato në një kuadër më të gjerë dokumentar e krahasues. Në këtë trajtim, çështja e prejardhjes lidhet ngushtë me vlerësimin e dokumentacionit historik, zhvillimeve fonetike, strukturës së emërtimeve dhe dëshmive dialektore e onomastike.

Vetë Ajeti e paraqet rikthimin te problemi si vazhdim të një polemike të hapur:

«Shpeshherë, edhe më parë, e kishim shprehur mendimin tonë në lidhje me burimin e hidronimit Ombla te Gruzha e Dubrovnikut… Meqenëse pala tjetër me ngulm mbron mendimin e vet, duke mos mbajtur parasysh gjykimin e palës tjetër, po lejohemi që me këtë rast të shtrojmë pikëpamjen tonë»

(Idriz Ajeti, Studime për gjuhën shqipe, f. 676).

Ky pasazh tregon se Ajeti nuk e konsideronte çështjen të mbyllur. Rikthimi i tij synon të mbështesë edhe një herë pikëpamjen e vet dhe të sqarojë arsyet për të cilat kundërshton afrimet e propozuara nga pala tjetër.

Në qendër të analizës qëndron përsëri dokumentacioni historik. Ajeti shqyrton trajtat Ombula, Ombla, Umbla, Ombola dhe Vimbola, të cilat i lidh me një bazë më të vjetër:

«Ombla është një emërtim i ri i lumit Trebishnica… Emërtimin Ombla e gjejmë te Monumenta Ragusina… S’ka dyshim se të gjitha këto trajta duan lidhur me shkallën e vjetër të fjalës ubl me kuptim “burim”, e që në të folmet e sotme serbe e kroate shqiptohet ubao, forma mesjetare ubli» (f. 676).

Ky formulim përmban vetë tezën e Ajetit për marrëdhënien ndërmjet formave. Për studimin tonë është me rëndësi të dallojmë këtu dy nivele: dokumentimi i trajtave dhe interpretimi që Ajeti u jep atyre. Format historike përbëjnë dëshminë; lidhja e tyre me një bazë të vjetër ubl është rindërtimi etimologjik i autorit.

Në të njëjtin trajtim Ajeti sjell edhe një dëshmi nga gjuha e gjallë:

«në të folmen e shqiptarëve të Malit të Zi e kemi regjistruar trajtën ubël, “gurrë, burim, vorbull”» (f. 676).

Kjo dëshmi ka status tjetër nga dokumentacioni mesjetar. Ajo vërteton praninë dhe përdorimin e trajtës ubël në një areal shqiptar, por nuk vendos vetvetiu për prejardhjen e kompleksit historik. Rëndësia e saj qëndron te fakti se debatit etimologjik i shtohet një e dhënë dialektore e drejtpërdrejtë.

Nyja e polemikës mbetet afrimi i Omblës me mbiemrin shqiptar ambël. Ajeti shkruan:

«Shpjegimit të etimologjisë së toponimit sllav Ombla nga shqipja ambël, âmbla, ombla i bien ndesh pengesa të pakapërcyeshme, sepse për të emërtuar ndonjë gurrë, burim ose vorbull nuk mjafton vetëm cilësori ambla, ombla…» (f. 676–677).

Argumenti i tij nuk kufizohet te fonetika. Ajeti vë në diskutim edhe motivimin emërtues dhe strukturën e toponimit. Për këtë qëllim sjell krahasimet Gruemirë, Gurakuqi, Gurabardhi, Gurazi, Kryezi dhe Bukëmirë (f. 677), me të cilat synon të tregojë se emërtimet duhet të vlerësohen edhe sipas modeleve strukturore dhe semantike të gjuhës.

Nga ky trajtim del qartë një kërkesë metodologjike: ngjashmëria fonetike nuk mjafton, e vetme, për të provuar afrinë historike ndërmjet formave. Një lidhje etimologjike duhet të mbështetet nga disa lloje dëshmish që janë të pajtueshme ndërmjet tyre.

Në këtë pikë qëndron edhe rëndësia e ndërhyrjes së Ajetit për historinë e problemit. Kontributi i tij nuk përbëhet vetëm nga refuzimi i afrimit Ombla – ambël, por edhe nga këmbëngulja që dokumenti, forma fonetike, motivimi semantik dhe struktura e emërtimit të kontrollohen së bashku.

Nëse debati shihet në tërësi, del një tablo më e ndërlikuar se një varg hipotezash që zëvendësojnë njëra-tjetrën. Norbert Jokli propozoi një lidhje të hershme ndërmjet Bulentum-it dhe fondit leksikor shqiptar; Eqrem Çabej afroi Omblën me ambël; Idriz Ajeti e kundërshtoi këtë vijë dhe propozoi një shpjegim tjetër; Skënder Gashi solli në diskutim Ambul-in mesjetar dhe mbështeti vijën Jokli–Çabej; Ismail Doda zgjeroi bazën empirike me material të terrenit nga Kraja. Këto ndërhyrje nuk formojnë një zhvillim të drejtëvijshëm, por një histori debatesh ku ndryshojnë si përfundimet, ashtu edhe llojet e dëshmisë së përdorur.

Nga kjo histori del një dallim që ka rëndësi për gjithë studimin: prejardhja etimologjike e një emërtimi dhe historia e përdorimit të tij janë dy probleme të ndryshme. Edhe kur origjina e ublë-s mbetet objekt diskutimi, trajta dokumentohet në fondin leksikor dhe onomastik të shqipes dhe paraqitet në përdorime të ndryshme areale.

Për këtë arsye, historia e ublë-s nuk mund të reduktohet te kërkimi i një forme të vetme burimore. Ajo përfshin edhe kuptimet e dokumentuara, shpërndarjen areale, përdorimin onomastik dhe marrëdhëniet që emërtimi krijon me vendet ku përdoret.

Me këtë përfundim përcaktohet edhe kufiri i Kapitullit I. Analiza filologjike dhe onomastike sqaron historinë e emërtimit dhe debatet rreth prejardhjes së tij, por nuk mund të shpjegojë vetvetiu historinë e objektit që ky emër shënon në Krajë. Për këtë arsye, kapitulli vijues e shqyrton Ublën si monument konkret të kulturës materiale, me funksionet, arkitekturën dhe përdorimin e saj në jetën e bashkësisë.

KAPITULLI II – UBLA E KRAJËS NË KULTURËN MATERIALE DHE TRADICIONALE

II.1. Ubla e Krajës si monument i kulturës materiale

Pas shqyrtimit të historisë filologjike, etimologjike dhe onomastike të emërtimit Ubla, analiza kalon te objekti konkret që ky emër shënon në Krajë. Në këtë rrafsh, çështja nuk lidhet më me prejardhjen e formës gjuhësore, por me monumentin hidroteknik, funksionin e tij praktik, mënyrën e ndërtimit dhe vendin që zë në kulturën tradicionale të bashkësisë.

Ky dallim është i rëndësishëm, sepse historia e një emërtimi nuk shpjegon vetvetiu historinë e objektit që ai emërton. Ubla e Krajës duhet shqyrtuar si pjesë e një përvoje teknike dhe shoqërore të formuar në marrëdhënie me kushtet natyrore të trevës dhe me nevojat e jetës së përditshme. Në këtë mënyrë, analiza filologjike plotësohet nga shqyrtimi i kulturës materiale.

Burimi kryesor për këtë pjesë të studimit është monografia e Korab Krajës, Kraja: Rehabilitimi dhe promovimi kulturor. Vështrim historik, kulturor dhe arkitekturor (2022), ku ubla trajtohet në lidhje me historinë, arkitekturën dhe trashëgiminë kulturore të Krajës. Ky studim jep të dhëna për kushtet e ndërtimit të ublave, teknikën e realizimit të tyre dhe funksionet që ato kishin në jetën e bashkësisë.

Korab Kraja e lidh ndërtimin e ublave me mungesën e burimeve të qëndrueshme të ujit në brendësi të trevës:

«Edhepse Kraja është një trevë që shtrihet gjatë bregut të Liqenit të Shkodrës, ajo në brendi është vend i thatë, pa ujë të gjallë. Për ta kompensuar mungesën e ujit, krajanët qysh në lashtësi u detyruan të ndërtojnë ubla.»

(Korab Kraja, Kraja: Rehabilitimi dhe promovimi kulturor, Prishtinë, 2022, f. 247).

Ky përshkrim e vendos ublën në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me nevojën për sigurimin dhe ruajtjen e ujit në një mjedis ku burimet e përhershme janë të kufizuara. Në këtë kuptim, ubla është para së gjithash një zgjidhje hidroteknike e përshtatur me kushtet e jetës tradicionale në Krajë.

Funksioni i saj lidhet me mbledhjen, ruajtjen dhe përdorimin e ujit, ndërsa mënyra e ndërtimit kushtëzohet nga terreni, materialet në dispozicion dhe përvoja e mjeshtërve vendas. Kjo e vendos ublën në fushën e kulturës materiale, si një objekt që lidh nevojën praktike me njohuritë teknike të një bashkësie.

Megjithatë, duhet bërë kujdes me formulimet që tejkalojnë dëshminë e burimit. Fakti se ubla përfaqëson një formë të përsëritur ndërtimi tregon një traditë teknike të konsoliduar; nga kjo mund të flitet për përvojë të akumuluar lokale në përdorimin e materialeve, në përshtatjen me terrenin dhe në ruajtjen e ujit.

Në këtë kuptim, monumenti është dëshmi e një mënyre të organizimit praktik të jetës së bashkësisë. Ai tregon se sigurimi i ujit kërkonte njohuri teknike, punë ndërtimore dhe forma përdorimi që përsëriteshin në kohë. Megjithatë, nuk kemi nevojë ta paraqesim këtë automatikisht si një sistem të plotë të “transmetimit të dijes brez pas brezi”, përveç aty ku një burim e dokumenton shprehimisht.

Lidhja me Kapitullin I mbetet e drejtpërdrejtë, por jo lineare. Emërtimi dhe monumenti lidhen me njëri-tjetrin, por kanë histori dhe mënyra të ndryshme shqyrtimi. Kapitulli I trajtoi historinë leksikore dhe onomastike të ublë-s; Kapitulli II analizon një objekt konkret të emërtuar kështu dhe funksionet e tij në kulturën materiale të Krajës.

Ky dallim lejon që Ubla të shihet njëkohësisht si emërtim dhe si monument, pa e nxjerrë historinë e njërës drejtpërdrejt nga historia e tjetrës. Mbi këtë bazë mund të shqyrtohen më tej arkitektura e saj tradicionale, përdorimi komunitar dhe marrëdhënia që objekti krijon me kujtesën kulturore të Krajës.

II.2. Arkitektura tradicionale e Ublës

Ubla e Krajës përfaqëson një formë tradicionale ndërtimi të lidhur drejtpërdrejt me sigurimin dhe ruajtjen e ujit. Në të ndërthuren funksioni praktik, përdorimi i materialeve vendore dhe përshtatja me kushtet e terrenit.

Korab Kraja jep këtë përshkrim të mënyrës së ndërtimit:

«ubla ndërtohej me gurë të punuar mirë, të vendosur në formë rrethore ose katrore, ndërsa pjesa e sipërme mbulohej me rrasa guri, duke lënë vetëm hapësirën e nevojshme për nxjerrjen e ujit.»

(Po aty, f. 248).

Ky përshkrim lejon të dallohen disa elemente të strukturës: përdorimi i gurit të punuar, forma rrethore ose katrore, mbulimi me rrasa dhe hapja e lënë për nxjerrjen e ujit. Përsëritja e këtyre tipareve tregon një mënyrë ndërtimi të njohur dhe të konsoliduar në praktikën vendore.

Materiali dhe forma lidhen me funksionin e objektit. Përdorimi i gurit i jep strukturës qëndrueshmëri, ndërsa mbulimi i pjesës së sipërme kufizon ekspozimin e ujit ndaj mjedisit të jashtëm. Brenda kufijve të dëshmisë së burimit, këto zgjidhje mund të kuptohen si pjesë e përpjekjes për ruajtjen dhe përdorimin sa më të përshtatshëm të ujit.

Arkitektura e ublës lidhet njëkohësisht me kushtet lokale të ndërtimit. Materialet e përdorura dhe forma e objektit tregojnë përshtatjen e teknikës me terrenin dhe me burimet ndërtimore të disponueshme në Krajë. Në këtë kuptim, objekti dëshmon një marrëdhënie të drejtpërdrejtë ndërmjet nevojës praktike, mjedisit dhe përvojës ndërtimore vendore.

Një aspekt tjetër është lidhja ndërmjet arkitekturës dhe mënyrës së përdorimit të objektit. Nëse ubla shërbente si burim i përbashkët uji, ndërtimi dhe mirëmbajtja e saj nuk mund të shkëputen nga organizimi shoqëror i bashkësisë. Megjithatë, ky dimension trajtohet më hollësisht në nënkapitullin vijues dhe nuk duhet nxjerrë vetëm nga forma arkitekturore.

Edhe vlera estetike e objektit duhet trajtuar me kujdes. Nuk kemi dëshmi që ubla të jetë projektuar sipas një koncepti të veçantë estetik. Ajo që mund të vërehet është koherenca ndërmjet materialit, formës dhe funksionit. Kjo përshtatje mund të perceptohet sot edhe si cilësi estetike, por ajo buron nga organizimi funksional i monumentit dhe jo domosdoshmërisht nga një synim autonom për zbukurim.

Rëndësia e arkitekturës së ublës për këtë studim qëndron pikërisht këtu. Ajo e bën të dukshëm objektin që në Kapitullin I është shqyrtuar kryesisht përmes emërtimit dhe historisë së tij gjuhësore. Në këtë rrafsh, vëmendja vendoset mbi materialin, formën, teknikën dhe funksionin konkret të monumentit.

Kjo bazë arkitekturore hap rrugën për një pyetje tjetër: si funksiononte objekti brenda bashkësisë që e ndërtonte, e mirëmbante dhe e përdorte? Pikërisht ky raport ndërmjet objektit material dhe praktikës shoqërore është tema e nënkapitullit vijues.

II.3. Ubla si institucion i kulturës tradicionale

Në kulturën tradicionale të Krajës, ubla nuk funksiononte vetëm si objekt hidroteknik për sigurimin e ujit. Mënyra e ndërtimit, mirëmbajtjes dhe përdorimit të saj e vendoste atë edhe në marrëdhënie me organizimin e përbashkët të jetës së fshatit. Për këtë arsye, funksioni i ublës mund të shqyrtohet jo vetëm në planin teknik, por edhe në atë shoqëror.

Sipas të dhënave të Korab Krajës, ubla nuk ishte pronë e një individi të vetëm, por pjesë e pasurisë kolektive të fshatit, e ndërtuar dhe e mirëmbajtur nga banorët. Kjo e lidh objektin drejtpërdrejt me përgjegjësinë e përbashkët për sigurimin dhe ruajtjen e ujit.

Ndërtimi dhe mirëmbajtja e ublës kërkonin, për rrjedhojë, bashkëpunim. Funksioni teknik i objektit varej nga një praktikë komunitare që siguronte përdorimin dhe ruajtjen e tij. Pikërisht në këtë marrëdhënie ndërmjet objektit material dhe veprimit kolektiv qëndron dimensioni shoqëror i ublës.

Përdorimi i përbashkët i burimit krijonte edhe një hapësirë të kontaktit të përditshëm ndërmjet anëtarëve të bashkësisë. Megjithatë, këtu duhet ruajtur një kufi i qartë interpretues. Pa dëshmi të posaçme etnografike nuk mund t’i atribuohen ublës funksione të tjera të hollësishme, si shkëmbimi i lajmeve, rregullimi i marrëdhënieve ndërfamiljare ose përdorime rituale. Ajo që mund të pohohet me siguri është se një burim i përdorur bashkërisht kishte edhe funksion shoqëror.

Në këtë kuptim, termi institucion përdoret këtu në mënyrë analitike dhe jo juridike ose administrative. Ai shënon një praktikë të qëndrueshme të organizuar rreth një objekti të përbashkët, për të cilin bashkësia mbante përgjegjësi në ndërtim, mirëmbajtje dhe përdorim. Statusi i tillë buron nga funksionimi i ublës brenda jetës së fshatit dhe jo nga ndonjë formë e institucionalizimit formal.

Ubla mund të shihet njëkohësisht si dokument i kulturës materiale. Forma, teknika e ndërtimit dhe mënyra e përdorimit të saj dëshmojnë një mënyrë të caktuar të organizimit të jetës përreth një burimi jetësor. Në këtë kuptim, monumenti ruan gjurmë të përvojës teknike dhe shoqërore të bashkësisë.

Ky dimension historik nuk duhet barazuar automatikisht me kujtesën kolektive. Që një objekt të trajtohet si vend ose bartës i kujtesës, duhet të dokumentohen edhe mënyrat se si bashkësia e kujton, e rrëfen, e emërton dhe e lidh veten me të. Lashtësia, përdorimi i gjatë ose vlera materiale e monumentit nuk mjaftojnë vetvetiu për një përfundim të tillë.

Në rastin e Ublës së Krajës, lidhja me emërtimin, me rrëfimet lokale dhe me përpunimin letrar në Ubla e Princeshës krijon mundësinë që ky dimension të shqyrtohet më tej. Megjithatë, objekti material, kujtesa kulturore dhe figura letrare duhet të mbeten nivele të dallueshme të analizës.

Për këtë arsye, Ubla mund të përkufizohet si institucion i kulturës tradicionale vetëm në një kuptim të kufizuar dhe të dokumentueshëm: si objekt i përdorimit kolektiv, i mirëmbajtur përmes përgjegjësisë së përbashkët dhe i integruar në jetën praktike të bashkësisë. Këto tipare e dallojnë nga një ndërtim thjesht individual dhe e vendosin në strukturën shoqërore të kulturës vendore.

Kapitulli II, në tërësi, e paraqet kështu Ublën e Krajës në tri rrafshe të lidhura: si zgjidhje hidroteknike, si formë tradicionale ndërtimi dhe si objekt me funksion komunitar. Këto rrafshe shpjegojnë rëndësinë e saj në kulturën materiale, pa qenë e nevojshme që monumentit t’i atribuohen paraprakisht kuptime simbolike ose memoriale që do të kërkojnë argumentim të veçantë.

Mbi këtë bazë mund të kalohet te romani i Mehmet Krajës, ku i njëjti emërtim dhe objekti që ai shënon hyjnë në një sistem letrar dhe marrin funksione të reja narrative, kompozicionale dhe figurative.

KAPITULLI III – POETIKA E UBLËS NË ROMANIN UBLA E PRINCESHËS

III.0. Fabula e romanit

Ubla e Princeshës, pjesë e triptikut Sëmundja e ëndrrave të Mehmet Krajës, rrëfen përballjen e një bashkësie malore shqiptare me një ushtri të huaj që kërkon të zbulojë vendndodhjen e Ublës së Princeshës, një burim uji për të cilin personazhet thonë se nuk shteron.

Ngjarjet zhvillohen në një kohë historike që nuk përcaktohet saktësisht. Hapësira kryesore është një katund malor, ku jeta e banorëve lidhet me kullën e Mark Junkut dhe me rendin tradicional të bashkësisë. Gjendja ndryshon me ardhjen e ushtrisë së huaj, e cila, pas një vere të gjatë e të thatë, përballet me mungesën e ujit.

Lajmi për ekzistencën e Ublës së Princeshës e drejton kërkimin e ushtrisë drejt katundit. Përballë kësaj gjendjeje, burrat mblidhen në kuvend. Në diskutimin e tyre rikujtohet një besë e dhënë në kohën kur është ndërtuar ubla: uji nuk duhet t’u jepet të huajve.

Banorët vendosin të mos e tregojnë vendndodhjen e burimit. Prej këtij çasti, konflikti zhvillohet ndërmjet ushtrisë që kërkon ta gjejë Ublën dhe bashkësisë që refuzon ta zbulojë atë. Kërkesat e ushtrisë përsëriten, ndërsa presioni ndaj banorëve shtohet.

Në rrjedhën e ngjarjeve merr rëndësi edhe Dardhojmeli, i cili vepron kundër ushtrisë, kryesisht natën dhe në mënyrë të fshehtë. Sulmet e tij shtojnë pasigurinë e forcës së huaj, ndërsa etja dhe pamundësia për të gjetur burimin e rëndojnë gjendjen e saj.

Krahas kësaj linje të konfliktit, romani zhvillon edhe marrëdhënie ndërmjet personazheve dhe episode të jetës së përditshme, të cilat e zgjerojnë rrëfimin përtej përballjes së drejtpërdrejtë me ushtrinë. Këto episode ndërthuren me kërkimin e Ublës dhe me tensionin gjithnjë e më të madh ndërmjet dy palëve.

Ushtria vazhdon të kërkojë vendndodhjen e burimit. Pyetja për Ublën përsëritet disa herë, por banorët nuk e zbulojnë atë. Kështu, një pjesë e rëndësishme e veprimit organizohet rreth një objekti që kërkohet vazhdimisht, por mbetet i paarritshëm për ushtrinë e huaj.

Në planin e fabulës, pra, romani ndërtohet mbi një konflikt të qartë: një ushtri e huaj kërkon një burim uji, ndërsa bashkësia vendase refuzon t’ia tregojë vendndodhjen. Rreth këtij konflikti zhvillohen kuvendi i banorëve, rikujtimi i besës, presioni i ushtrisë, refuzimi për të dhënë informacion dhe veprimet e Dardhojmelit.

Vetëm pas përcaktimit të këtij skeleti narrativ mund të shqyrtohen funksionet e tjera që Ubla merr në tekst: marrëdhënia e saj me hapësirën dhe kohën, ujin, kujtesën, rrëfimin për Princeshën dhe sistemin onomastik të romanit.

III.1. Ubla si kronotop i romanit

Në romanin Ubla e Princeshës, hapësira nuk shërben vetëm si sfond i veprimit. Një pjesë e rëndësishme e organizimit narrativ lidhet me Ublën, vend rreth të cilit takohen një e kaluar e rikujtuar nga personazhet dhe konflikti i së tashmes. Në këtë kuptim, Ubla mund të shqyrtohet përmes konceptit të kronotopit, në kuptimin që Mihail Bahtini i jep ndërthurjes së marrëdhënieve kohore dhe hapësinore në letërsi, si hapësirë narrative ku marrëdhënia ndërmjet kohës dhe vendit merr funksion në zhvillimin e veprimit (Mikhail M. Bakhtin, “Forms of Time and of the Chronotope in the Novel: Notes toward a Historical Poetics”, në The Dialogic Imagination: Four Essays, Austin: University of Texas Press, 1981, f. 84).

Ky funksion shfaqet që në kuvendin e burrave, kur ardhja e ushtrisë e vendos burimin e ujit në qendër të vendimit të bashkësisë (Mehmet Kraja, Ubla e Princeshës, në Sëmundja e ëndrrave: triptik për vendlindjen, Prishtinë: Rilindja, 1986, f. 77).

Në planin kompozicional, kjo situatë vendos Ublën në qendër të konfliktit. Në një situatë të përcaktuar nga etja, ekzistenca e një burimi që personazhet e paraqesin si të pashtershëm e bën atë objekt të kërkimit të ushtrisë dhe njëkohësisht objekt të vendimit të bashkësisë.

Përmasa kohore bëhet më e qartë kur në kuvend rikujtohet besa e dhënë më parë:

«Po ju e dini, o burra, se një besë e dhamë kur ublën e bëmë. Atëherë thamë se ujë të huajve nuk do t’u japim.» (Po aty, f. 77).

E kaluara këtu nuk qëndron si episod i shkëputur retrospektiv. Një vendim i marrë më parë rikthehet në të tashmen dhe ndikon drejtpërdrejt në sjelljen e personazheve. Pikërisht kjo marrëdhënie ndërmjet një vendi konkret, një akti të së kaluarës dhe veprimit të tashëm e bën të mundshëm leximin kronotopik të Ublës.

Nuk është e nevojshme që kronotopi të kuptohet këtu si një formulë abstrakte e bashkimit të kohës me hapësirën. Në roman, lidhja bëhet konkrete: Ubla është vendi me të cilin personazhet lidhin ndërtimin e burimit, dhënien e besës dhe përballjen e mëvonshme me ushtrinë. E kaluara fiton funksion narrativ pikërisht sepse lidhet me të njëjtën hapësirë që është bërë objekt i konfliktit të tashëm.

Nga këndvështrimi i ushtrisë së huaj, i njëjti vend merr një funksion tjetër:

«Q’u bë me Ublën e Princeshës? Të gjithë e dini se katundi juaj, me paratë që ua dërgoi ajo princesha, bëri një ubël dhe ajo ubël nuk shterret kurrë. Ku është ajo tashti? Nga humbi, ku u zhduk?» (Po aty, f. 79).

Ky fragment vendos përballë dy marrëdhënie të ndryshme me të njëjtin objekt. Për banorët, Ubla lidhet me një histori të përbashkët dhe me një detyrim të marrë më parë; për ushtrinë, ajo është burimi që duhet lokalizuar për shkak të mungesës së ujit. Vendi është i njëjtë, por pozicioni i personazheve ndaj tij ndryshon.

Kërkimi i përsëritur i Ublës e përforcon këtë funksion: kërkesa për t’u treguar vendndodhja e Ublës (po aty, f. 85) e rikthen konfliktin vazhdimisht te i njëjti vend.

Përsëritja e formulës ka funksion kompozicional: ajo e mban Ublën të pranishme në rrëfim edhe kur ajo nuk paraqitet drejtpërdrejt si skenë e veprimit. Kërkimi për lokalizimin e saj bëhet një nga mënyrat me të cilat romani e lidh hapësirën me zhvillimin e konfliktit.

Në këtë mënyrë, Ubla përqendron disa shtresa kohore të rrëfimit: kohën e ndërtimit, kohën e dhënies së besës dhe kohën e përballjes me ushtrinë. Ajo lidh gjithashtu disa veprime: nevojën për ujë, vendimin e kuvendit, kërkimin e ushtrisë dhe refuzimin e banorëve për të treguar burimin.

Për këtë arsye, leximi i Ublës përmes konceptit të kronotopit mbështetet para së gjithash në funksionin që ky vend ka në marrëdhënien ndërmjet hapësirës, kohës dhe veprimit. Kuptimet që lidhen me ujin, besën, kujtesën dhe rrëfimin për Princeshën janë të rëndësishme, por duhen trajtuar si nivele të veçanta interpretimi.

Ubla mund të konsiderohet, kështu, një nga nyjat kryesore të organizimit narrativ të romanit: një vend ku një akt i së kaluarës vazhdon të ndikojë në të tashmen dhe ku konflikti zhvillohet në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me historinë që personazhet lidhin me atë hapësirë.

III.2. Poetika e ujit

Në romanin Ubla e Princeshës, uji është një nga motivet kryesore të veprimit. Funksioni i tij fillestar është konkret: ai është kusht i mbijetesës në një mjedis të goditur nga thatësira dhe arsyeja e drejtpërdrejtë që e shtyn ushtrinë e huaj të kërkojë Ublën.

Kjo marrëdhënie vendoset që në fillim të konfliktit:

«Ujë kemi, e sa për të tjerat ia bëjmë disi. Ata dje erdhën dhe kuajt e tyre kanë zënë e hingëllijnë nga etja. Kur ta zërë etja edhe ushtrinë, ata do të futen në katund dhe ujë do të kërkojnë. Ubla e Princeshës nuk shterret edhe sikur të vinë e të pinë aty edhe të gjitha ushtritë e botës.»

(Mehmet Kraja, Ubla e Princeshës, në Sëmundja e ëndrrave: triptik për vendlindjen, Prishtinë: Rilindja, 1986, f. 77).

Në nivelin e parë të rrëfimit, uji paraqitet si nevojë biologjike. Etja e njerëzve dhe e kuajve i jep konfliktit një motivim konkret. Pohimi se Ubla “nuk shterret” është pjesë e mënyrës se si personazhet e përfytyrojnë burimin dhe i jep atij një cilësi që e dallon nga një burim i zakonshëm.

Kjo marrëdhënie ndryshon kur uji lidhet me besën. Vendimi i rikujtuar në kuvend, sipas së cilit uji nuk duhej t’u jepej të huajve, e lidh nevojën materiale me një detyrim të marrë më parë nga bashkësia (po aty, f. 77).

Prej këtij çasti, uji nuk është vetëm një e mirë e domosdoshme për jetën. Ai bëhet edhe objekt i një detyrimi të marrë më parë nga bashkësia. Vendimi për të mos treguar burimin lidhet, në tekst, me respektimin e kësaj bese. Nevoja materiale dhe detyrimi etik vendosen kështu në të njëjtin konflikt narrativ.

Nga këndvështrimi i ushtrisë, burimi merr një funksion tjetër:

«Q’u bë me Ublën e Princeshës? Të gjithë e dini se katundi juaj, me paratë që ua dërgoi ajo princesha, bëri një ubël dhe ajo ubël nuk shterret kurrë. Ku është ajo tashti? Nga humbi, ku u zhduk?» (Po aty, f. 79).

Për ushtrinë, uji ka para së gjithash vlerë praktike. Ajo kërkon një burim që mund t’i sigurojë furnizimin me ujë. Për banorët, ndërkaq, i njëjti burim lidhet me një vendim të mëparshëm dhe me detyrimin për të mos zbuluar vendndodhjen e tij. Konflikti ndërtohet, pra, edhe mbi dy marrëdhënie të ndryshme me të njëjtin objekt.

Kjo kundërvënie përforcohet në kërkesën e përsëritur:

«Na tregoni ku është Ubla e Princeshës.» (Po aty, f. 85).

Përsëritja e formulës e mban burimin në qendër të tensionit narrativ. Përballë kërkesës së ushtrisë qëndron refuzimi i banorëve për të dhënë informacionin. Në këtë marrëdhënie, uji bëhet objekt i mbrojtjes jo vetëm për shkak të dobisë së tij, por edhe sepse është lidhur me një vendim të përbashkët.

Poetika e ujit ndërtohet, për këtë arsye, më pak përmes përshkrimit të elementit natyror dhe më shumë përmes veprimeve që organizohen rreth tij: ushtria e kërkon, bashkësia nuk e zbulon, kuvendi e lidh me besën dhe rrëfimi e rikthen vazhdimisht si shkak të konfliktit.

Uji merr kështu disa funksione njëkohësisht. Ai mbetet kusht material i jetës dhe objekt i kërkimit, por lidhet edhe me besën dhe me historinë që personazhet tregojnë për Ublën. Këto kuptime nuk e zëvendësojnë funksionin konkret të ujit; ato ndërtohen mbi të.

Edhe pohimi për pashtershmërinë duhet lexuar me kujdes. Romani nuk jep një shpjegim hidrologjik të kësaj cilësie. Ai e paraqet atë përmes fjalës së personazheve dhe e përdor për të rritur rëndësinë e burimit brenda konfliktit. Vetëm në një nivel interpretues mund të shihet këtu edhe një mundësi figurative e vazhdimësisë; kjo nuk duhet trajtuar si kuptim i vetëm ose i domosdoshëm.

Për këtë arsye, uji në Ublën e Princeshës nuk është vetëm motiv rrethanor i konfliktit. Ai ndikon drejtpërdrejt në veprimet e personazheve dhe lidh në të njëjtën nyjë nevojën për mbijetesë, kërkimin e ushtrisë, vendimin e bashkësisë dhe besën e rikujtuar.

Nga kjo pikë, analiza mund të kalojë te marrëdhënia ndërmjet Ublës dhe kujtesës, ku rëndësi merr mënyra se si e kaluara e burimit rikthehet në vendimet e së tashmes.

III.3. Ubla si vend i kujtesës

Në romanin Ubla e Princeshës, Ubla lidhet me një të kaluar që vazhdon të ndikojë në sjelljen e bashkësisë në të tashmen. Në këtë kuptim, ajo mund të lexohet si vend i kujtesës: si hapësirë konkrete me të cilën personazhet lidhin një histori, një besë dhe një vendim të trashëguar.

Ky funksion bëhet i dukshëm në kuvendin e burrave:

«Po ju e dini, o burra, se një besë e dhamë kur ublën e bëmë. Atëherë thamë se ujë të huajve nuk do t’u japim.»

(Mehmet Kraja, Ubla e Princeshës, në Sëmundja e ëndrrave: triptik për vendlindjen, Prishtinë: Rilindja, 1986, f. 77).

Dy elemente të këtij fragmenti janë të rëndësishme. Formula «ju e dini» presupozon një dije të përbashkët, ndërsa «e dhamë» e paraqet besën si akt kolektiv. Rrëfimi nuk e shtjellon hollësisht historinë e këtij zotimi; mjafton rikujtimi i tij që vendimi i së kaluarës të ndikojë mbi sjelljen e së tashmes.

Kujtesa nuk paraqitet, pra, vetëm si ruajtje e informacionit. Ajo merr funksion në veprim, sepse besa e rikujtuar ndikon drejtpërdrejt në refuzimin e bashkësisë për të treguar vendndodhjen e burimit.

Në këtë marrëdhënie, Ubla ka rëndësi sepse kujtimi lidhet me një vend konkret. Besa është dhënë «kur ublën e bëmë»; objekti dhe akti i së kaluarës hyjnë kështu në të njëjtën strukturë narrative. Nuk është vetë hapësira që “ruan” kujtesën, por personazhet dhe rrëfimi që e lidhin vazhdimisht këtë vend me një detyrim të mëparshëm.

Edhe ushtria e huaj zotëron një dije për historinë e Ublës dhe e përdor atë për të lokalizuar burimin (po aty, f. 79).

Kjo tregon se dija për të kaluarën nuk ka të njëjtin funksion për të gjitha palët. Për banorët, historia e Ublës lidhet me besën dhe me detyrimin për të mos zbuluar burimin; për ushtrinë, e njëjta dije përdoret për të lokalizuar një burim të nevojshëm. Nuk kemi, pra, dy forma të barasvlershme të kujtesës, por dy përdorime të ndryshme të së njëjtës njohuri për të kaluarën.

Kërkesa e përsëritur për të treguar vendndodhjen e Ublës (po aty, f. 85) e bën edhe më të dukshëm këtë dallim. Refuzimi i banorëve mbron në radhë të parë vendndodhjen e burimit dhe besën e lidhur me të. Heshtja merr kështu funksion narrativ: ajo është mënyra përmes së cilës bashkësia refuzon t’ia kalojë ushtrisë së huaj një dije që e zotëron.

Nuk ka nevojë që heshtja të ngrihet në një kategori absolute të qëndresës ose të kujtesës. Rëndësia e saj del nga funksioni konkret në tekst: ajo lidh dijen, besën dhe mbrojtjen e vendit.

Rol të veçantë ka edhe emërtimi Ubla e Princeshës. Emri identifikon burimin, por njëkohësisht ruan brenda vetes referencën ndaj Princeshës dhe ndaj historisë së ndërtimit që personazhet lidhin me të. Për këtë arsye, përsëritja e emërtimit mban të pranishëm në rrëfim jo vetëm vendin, por edhe një pjesë të historisë së tij.

Në këtë kuptim, emërtimi mund të shihet si një shenjë mnemonike brenda strukturës së romanit. Nuk është e nevojshme të pohohet se kujtesa “është e mbyllur” në emër; më saktë, emri është një nga mjetet përmes të cilave rrëfimi e rikthen vazhdimisht historinë e lidhur me Ublën.

Përcaktimi i Ublës si vend i kujtesës mbështetet, kështu, jo thjesht në lashtësinë e supozuar të objektit ose në rëndësinë e tij simbolike, por në mënyrën se si romani lidh një hapësirë konkrete me historinë e ndërtimit, besën, dijen e përbashkët dhe rikujtimin e tyre në konfliktin e tashëm.

Ubla nuk është “arkiv” në kuptimin literal. Ajo funksionon më saktë si pikë përqendrimi e kujtesës narrative: personazhet i rikthehen historisë së saj sa herë që duhet të përcaktojnë marrëdhënien e tyre me burimin dhe me detyrimin e marrë më parë.

Ky funksion lidhet drejtpërdrejt me figurën e Princeshës. Emri i saj ruhet në vetë emërtimin e burimit, ndërsa historia e ndërtimit të Ublës i atribuohet ndihmës së saj. Për këtë arsye, analiza e kujtesës çon te pyetja për funksionin e Princeshës në roman: jo si personazh i pranishëm në veprimin e tanishëm, por si figurë që vazhdon të jetë e pranishme përmes emrit dhe rrëfimit.

III.4. Princesha si figurë mitopoetike

Ndryshe nga personazhet që marrin pjesë drejtpërdrejt në veprimin e romanit, Princesha nuk shfaqet në kohën e tashme të rrëfimit. Ajo nuk dialogon me personazhet, nuk përshkruhet fizikisht dhe nuk ka një biografi të zhvilluar. Prania e saj ndërtohet në mënyrë të tërthortë, përmes emrit të Ublës dhe rrëfimit që lidhet me ndërtimin e saj.

Ky status bëhet i dukshëm që në skenën e kuvendit. Princesha nuk merr pjesë drejtpërdrejt në veprim. Prania e saj vjen nga emërtimi Ubla e Princeshës. Figura mbetet jashtë kohës së konfliktit të tanishëm, por emri i saj vazhdon të jetë pjesë e vendit rreth të cilit zhvillohet konflikti.

Një të dhënë më të drejtpërdrejtë për lidhjen ndërmjet Princeshës dhe Ublës e jep komandanti i ushtrisë:

«Q’u bë me Ublën e Princeshës? Të gjithë e dini se katundi juaj, me paratë që ua dërgoi ajo princesha, bëri një ubël dhe ajo ubël nuk shterret kurrë. Ku është ajo tashti? Nga humbi, ku u zhduk?» (Po aty, f. 79).

Nga ky pasazh rezulton se rrëfimi i romanit ia atribuon Princeshës financimin e ndërtimit të Ublës. Përtej kësaj, teksti nuk jep të dhëna të mjaftueshme për jetën, prejardhjen ose rrethanat historike të figurës. Për këtë arsye, ajo nuk mund të trajtohet mbi bazën e romanit si person historik i rindërtueshëm.

Rëndësia e saj letrare lidhet pikërisht me këtë mungesë të biografisë së plotë. Figura vazhdon të jetë e pranishme përmes veprës që i atribuohet dhe përmes emrit të burimit. Kështu krijohet një marrëdhënie ndërmjet personit të munguar, objektit dhe emërtimit që e mban atë të pranishëm në rrëfim.

Kjo marrëdhënie bëhet veçanërisht e dukshme në formulën e përsëritur:

«Na tregoni ku është Ubla e Princeshës.» (Po aty, f. 85).

Sa herë përsëritet emërtimi, përsëritet edhe referenca ndaj Princeshës, pa qenë e nevojshme që ajo të shfaqet si personazh. Kjo krijon një kundërvënie ndërmjet mungesës së saj në veprim dhe pranisë së vazhdueshme në emërtimin e vendit.

Në këtë kuptim mund të përdoret përcaktimi figurë mitopoetike. Termi nuk nënkupton se romani ndërton një mit të plotë për Princeshën. Ai shënon mënyrën se si një figurë e largët dhe e papërcaktuar biografikisht merr funksion letrar përmes emrit, rrëfimit të themelimit dhe përsëritjes së këtij emri në strukturën e veprës.

Lidhja e Princeshës me besën duhet trajtuar më vete dhe me kujdes. Kur burrat rikujtojnë:

«Po ju e dini, o burra, se një besë e dhamë kur ublën e bëmë. Atëherë thamë se ujë të huajve nuk do t’u japim.» (Po aty, f. 77),

Princesha nuk përmendet drejtpërdrejt. Prandaj nuk mund të pohohet se besa është dhënë ndaj saj ose se ajo është burimi i këtij detyrimi. Romani lidh në të njëjtën histori ndërtimin e Ublës, emërtimin që përmban Princeshën dhe besën e bashkësisë, por këto elemente nuk janë të barasvlershme.

Pikërisht ky dallim është i rëndësishëm. Princesha lidhet me themelimin e burimit; besa lidhet me vendimin e bashkësisë për mënyrën e përdorimit dhe mbrojtjes së tij. Romani i afron këto dy nivele, por nuk i identifikon.

Në këtë mënyrë, figura e Princeshës mbetet ndërmjet një të kaluare të papërcaktuar dhe një rrëfimi që ka marrë formë legjendare brenda romanit. Teksti nuk kërkon të vendosë nëse ajo duhet lexuar si figurë historike, legjendare ose si përzierje e të dyjave. Kjo paqartësi është pjesë e mënyrës së ndërtimit të figurës.

Prandaj, përcaktimi figurë mitopoetike përdoret këtu në një kuptim të kufizuar: Princesha ndërtohet përmes mungesës fizike, pranisë së emrit dhe një rrëfimi të shkurtër themelues. Rëndësia e saj nuk qëndron në një portret psikologjik ose në veprim të drejtpërdrejtë, por në funksionin që merr brenda historisë së Ublës.

Kjo e vendos Princeshën në një pikë takimi ndërmjet onomastikës dhe poetikës së romanit. Emri i saj është pjesë e emërtimit Ubla e Princeshës, ndërsa ky emërtim mban të pranishëm edhe rrëfimin për themelimin e burimit. Prej këtej hapet çështja e mënyrës se si ky rrëfim legjendar shpërndahet dhe funksionon në strukturën e romanit.

III.5. Poetika e legjendës

Në romanin Ubla e Princeshës, historia e burimit dhe e Princeshës nuk jepet si rrëfim i plotë e i veçuar. Ajo shpërndahet në fragmente, përmes dialogëve, rikujtimeve, emërtimit të Ublës dhe përsëritjes së disa formulave gjatë zhvillimit të veprimit. Kjo mënyrë e organizimit e bën materialin legjendar pjesë të strukturës narrative dhe jo një shtojcë shpjeguese të saj.

Një nga fragmentet themelore shfaqet në kuvendin e burrave, ku në të njëjtën situatë lidhen etja e ushtrisë, besa e bashkësisë dhe pohimi për pashtershmërinë e Ublës (Mehmet Kraja, Ubla e Princeshës, në Sëmundja e ëndrrave: triptik për vendlindjen, Prishtinë: Rilindja, 1986, f. 77).

Në këtë situatë ndërthuren dy plane kohore: ndërtimi i Ublës dhe dhënia e besës i përkasin së kaluarës, ndërsa ardhja e ushtrisë së huaj i përket së tashmes së rrëfimit. E kaluara nuk rikujtohet vetëm për të shpjeguar prejardhjen e burimit; ajo ndikon në vendimin që duhet marrë në rrethanat e tanishme.

Edhe pohimi se Ubla «nuk shterret», madje sikur prej saj të pinin «të gjitha ushtritë e botës», i jep rrëfimit një përmasë hiperbolike. Pashtershmëria është pjesë e mënyrës se si personazhet e përfytyrojnë burimin dhe mund të marrë funksion figurativ, pa qenë e nevojshme që ajo të shkëputet nga referenti konkret i ujit.

Një pjesë tjetër e historisë jepet përmes fjalëve të komandantit, prej të cilave mësohet se katundi e kishte ndërtuar Ublën me paratë e dërguara nga Princesha (po aty, f. 79).

Ky referim shton një të dhënë që kuvendi nuk e kishte shprehur: ndërtimi i Ublës lidhet me paratë e dërguara nga Princesha. Historia e burimit nuk jepet, pra, nga një zë i vetëm dhe as në një episod të vetëm. Lexuesi e rindërton atë nga fragmente të shpërndara në rrëfim.

Ky organizim është me rëndësi për poetikën e veprës. Figura e Princeshës, ndërtimi i Ublës, pashtershmëria e ujit dhe besa nuk paraqiten si pjesë të një legjende të rrëfyer në mënyrë të vazhdueshme; ato lidhen gradualisht gjatë zhvillimit të konfliktit.

Zëri i ushtrisë nuk përfaqëson një variant tjetër të plotë të kësaj historie. Ai përdor një pjesë të dijes që qarkullon për Ublën për një qëllim konkret: gjetjen e burimit. Për bashkësinë, ndërkaq, e njëjta histori lidhet me një detyrim të marrë më parë. Romani paraqet kështu dy marrëdhënie të ndryshme me të njëjtën histori.

Rreziku që sjell kjo dije shprehet në paralajmërimin:

«Vetëm një fjalë t’ua them: po e morën vesh këta se një ubël e tillë gjendej këtu deri ditën që erdhën ata, vaj halli për ju.» (Po aty, f. 79).

Këtu historia e Ublës bëhet edhe informacion që duhet mbrojtur. Bashkësia e njeh historinë e burimit, por njëkohësisht nuk duhet t’i japë ushtrisë dijen që mund ta çojë te vendndodhja e tij. Pikërisht ky tension ndërmjet njohjes dhe fshehtësisë i jep heshtjes funksion në zhvillimin e konfliktit.

E njëjta marrëdhënie përmblidhet në kërkesën e përsëritur:

«Na tregoni ku është Ubla e Princeshës.» (Po aty, f. 85).

Përsëritja e kësaj formule ka funksion të një motivi të përsëritur kompozicional. Ajo e rikthen Ublën në qendër të konfliktit dhe, së bashku me të, historinë që personazhet lidhin me burimin. Kërkesa synon një përgjigje topografike, por për bashkësinë vendndodhja nuk ndahet nga besa dhe nga historia e Ublës.

Në këtë mënyrë, materiali legjendar merr funksion të drejtpërdrejtë në veprim. Ai nuk shërben vetëm për t’i dhënë burimit një të kaluar të jashtëzakonshme, por lidh vendimet e së tashmes me një histori të rikujtuar nga personazhet.

Për këtë arsye, është më e saktë të thuhet se romani dramatizon dhe fragmentarizon një rrëfim legjendar sesa të pretendohet, pa dëshmi të jashtme, se ai riprodhon ose transformon një variant të caktuar të traditës gojore. Brenda romanit, historia e Ublës dhe e Princeshës merr formë përmes fragmenteve që shpërndahen në zëra dhe episode të ndryshme.

Poetika e legjendës mbështetet, kështu, në tri mënyra kryesore të organizimit: shpërndarjen e historisë në fragmente, përsëritjen e elementeve themelore dhe lidhjen e së kaluarës me konfliktin e së tashmes. Përmes tyre, historia e Princeshës dhe e Ublës bëhet pjesë e strukturës së veprimit.

Prej këtij rrafshi analiza mund të kalojë te personazhet që veprojnë brenda këtij konflikti dhe te mënyrat e ndryshme me të cilat ata i përgjigjen kërkesës për të zbuluar Ublën.

III.6. Dardhojmeli dhe Marashi: dy figura të qëndresës

Në romanin Ubla e Princeshës, Dardhojmeli dhe Marashi lidhen me të njëjtin konflikt, por veprojnë në mënyra të ndryshme. Për këtë arsye, është më e saktë të shqyrtohen përmes funksioneve që marrin në rrëfim sesa si dy mishërime simetrike të një vetëdijeje kolektive.

Rrethanën etike të veprimit e përcakton besa e rikujtuar në kuvend, sipas së cilës bashkësia kishte vendosur të mos ua jepte të huajve ujin dhe të mos e zbulonte Ublën (Mehmet Kraja, Ubla e Princeshës, në Sëmundja e ëndrrave: triptik për vendlindjen, Prishtinë: Rilindja, 1986, f. 77).

Besa paraqitet këtu si një vendim i marrë nga bashkësia para përshkallëzimit të konfliktit. Personazhet nuk e krijojnë normën në çastin e përballjes me ushtrinë; ata veprojnë brenda një detyrimi që është rikujtuar dhe riafirmuar nga kuvendi.

Dardhojmeli lidhet kryesisht me veprimin aktiv kundër ushtrisë. Ai lëviz në mënyrë të fshehtë, vepron kryesisht natën dhe godet pa u kapur. Kjo mënyrë veprimi e zhvendos përkohësisht raportin e forcave nga epërsia e drejtpërdrejtë ushtarake te njohja e terrenit, lëvizshmëria dhe shmangia e kontrollit.

Rëndësia e Dardhojmelit duhet të nxirret nga këto veprime konkrete. Nuk ka nevojë ta përkufizojmë si “mishërim të kujtesës institucionale”, “bartës të amanetit” ose figurë të një parimi abstrakt që teksti nuk e formulon. Ajo që mund të thuhet me siguri është se veprimet e tij zhvillohen brenda të njëjtit konflikt ku bashkësia ka vendosur të mos zbulojë Ublën.

Marashi paraqitet në një mënyrë tjetër të përballjes. Në skenat ku kërkesa përsëritet:

«Na tregoni ku është Ubla e Princeshës.» (Po aty, f. 85),

rëndësi merr refuzimi për të dhënë informacionin që kërkon ushtria. Qëndresa këtu nuk realizohet përmes veprimit të armatosur, por përmes mosbashkëpunimit dhe heshtjes.

Heshtja e Marashit nuk duhet ngritur në kategori morale absolute. Vlera e saj del nga rrethana konkrete: personazhi përballet me presionin për të zbuluar një informacion që bashkësia ka vendosur ta ruajë dhe nuk pranon ta japë atë. Brenda kësaj situate, heshtja merr funksion të qartë rezistence ndaj kërkesës së ushtrisë së huaj.

Dallimi ndërmjet dy personazheve mund të përcaktohet, pra, nga mënyra e veprimit. Dardhojmeli lidhet më fort me kundërveprimin aktiv dhe të fshehtë; Marashi me refuzimin për të bashkëpunuar dhe për të dhënë informacion. Të dyja mënyrat lidhen me të njëjtin konflikt, por nuk kanë të njëjtin funksion narrativ.

Ky dallim na lejon t’i shmangemi një skeme të parapërcaktuar ku personazhet do të ishin “dy gjysma” të së njëjtës figurë kolektive. Secili ruan individualitetin e vet brenda strukturës së romanit, ndërsa pika e përbashkët është marrëdhënia me Ublën, me vendimin e kuvendit dhe me presionin e ushtrisë.

Duhet shmangur edhe një përfundim tjetër: nga roli etik ose narrativ i Dardhojmelit dhe Marashit nuk mund të nxirret automatikisht kuptimi i vetë emrave të tyre. Antroponimet nuk bëhen vetvetiu shenja të qëndresës, besës ose sakrificës vetëm sepse personazhet që i mbajnë këta emra veprojnë në këtë mënyrë.

Për një interpretim onomastik të emrave do të duhej të shqyrtoheshin forma, prejardhja, motivimi dhe përdorimi i tyre brenda romanit. Pa një bazë të tillë, më e sigurt është të ndahet funksioni i personazhit nga semantika e emrit.

Për këtë arsye, kontributi i këtij nënkapitulli qëndron te dallimi i dy mënyrave të qëndresës që romani artikulon përmes Dardhojmelit dhe Marashit: veprimit kundërshtues dhe refuzimit për të bashkëpunuar. Ubla mbetet pika konkrete rreth së cilës organizohet konflikti, ndërsa besa shërben si një nga arsyet që bashkësia rikujton për moszbulimin e saj.

Nga këtu analiza mund të kalojë te sistemi onomastik i romanit, ku emërtimet duhet të shqyrtohen jo sipas rolit moral të personazheve, por sipas funksionit që marrin si emra brenda strukturës narrative.

III.7. Sistemi onomastik i romanit

Në romanin Ubla e Princeshës, emërtimet e personazheve dhe të hapësirës nuk kryejnë vetëm funksion identifikues. Disa prej tyre lidhen drejtpërdrejt me organizimin e konfliktit dhe me mënyrën se si personazhet i referohen vendeve dhe historive të lidhura me to. Për këtë arsye, onomastika e romanit duhet shqyrtuar në marrëdhënie me strukturën narrative dhe jo vetëm si inventar emrash.

Në qendër qëndron emërtimi Ubla e Princeshës. Ai identifikon burimin rreth të cilit zhvillohet konflikti dhe, në të njëjtën kohë, lidh objektin me figurën e Princeshës. Pikërisht kjo lidhje i jep emërtimit rëndësi të veçantë brenda veprës.

Në kuvendin e burrave, emërtimi shfaqet në marrëdhënie me nevojën për ujë dhe me besën e bashkësisë (Mehmet Kraja, Ubla e Princeshës, në Sëmundja e ëndrrave: triptik për vendlindjen, Prishtinë: Rilindja, 1986, f. 77).

Në këtë rast, emërtimi nuk funksionon si shenjë topografike e izoluar. Ai përdoret brenda një konteksti ku lidhen burimi, besa dhe konflikti i tanishëm. Për këtë arsye, funksioni i emrit në roman përcaktohet edhe nga situatat narrative në të cilat ai përsëritet.

Në ligjërimin e komandantit, i njëjti emërtim përdoret në funksion të drejtpërdrejtë referencial: ushtria kërkon të identifikojë dhe të lokalizojë burimin (po aty, f. 79).

Këtu emri ka funksion të drejtpërdrejtë referencial: ushtria kërkon të identifikojë dhe të lokalizojë një vend konkret. Për banorët, ndërkaq, i njëjti emërtim lidhet edhe me historinë e Ublës dhe me vendimin e marrë rreth saj. Ndryshon, pra, jo emri, por marrëdhënia e personazheve me referentin që ai shënon.

Një çështje e veçantë është përbërësi Princesha. Në tekst, ai nuk funksionon domosdoshmërisht si antroponim në kuptimin e emrit vetjak, por si emërtim titullor ose identifikues i figurës. Për këtë arsye, është më e saktë të thuhet se një element që identifikon figurën personale është përfshirë në strukturën e emërtimit hapësinor, sesa të flitet në mënyrë të prerë për “shndërrim të antroponimit në toponim”.

Ky dallim është i rëndësishëm edhe për analizën onomastike. Emri vetjak, titulli dhe përbërësi i një emërtimi toponimik nuk janë kategori të njëjta dhe nuk duhet të përdoren si të barasvlershme.

Funksioni kompozicional i emërtimit bëhet veçanërisht i dukshëm në formulën e përsëritur:

«Na tregoni ku është Ubla e Princeshës.» (Po aty, f. 85).

Përsëritja e kësaj formule e mban emërtimin në qendër të veprimit. Pyetja kërkon një vend të caktuar, ndërsa refuzimi i banorëve për ta treguar e lidh emrin gjithnjë e më fort me konfliktin. Pesha narrative e emërtimit buron, pra, nga pozicioni dhe përsëritja e tij në nyjat kryesore të rrëfimit, jo nga ndonjë kuptim i fshehtë leksikor.

Më e kujdesshme duhet të jetë analiza e emrave Dardhojmeli dhe Marashi. Nga roli etik ose narrativ i personazheve nuk mund të përfundohet se vetë antroponimet kodifikojnë qëndresën, besën ose sakrificën. Për një përfundim të tillë do të kërkohej analizë e veçantë e prejardhjes, motivimit dhe mënyrës se si teksti mund të aktivizojë ndonjë kuptim të emrit.

Ajo që mund të konstatohet me siguri është se këto emra identifikojnë personazhe me funksione të ndryshme në konflikt. Për shkak të përdorimit të tyre në situata të caktuara narrative, lexuesi mund t’i lidhë gradualisht me veprimet e personazheve që i mbajnë, por ky është efekt i rrëfimit dhe nuk duhet ngatërruar me semantikën etimologjike të vetë emrit.

Po kështu, emërtimet e hapësirës nuk kanë të njëjtin status dhe të njëjtën peshë. Ubla e Princeshës është emërtimi qendror i objektit rreth të cilit organizohet konflikti; Kraja përcakton një horizont më të gjerë gjeografik dhe kulturor. Funksioni i tyre në tekst është i ndryshëm.

Për këtë arsye, sistemi onomastik i romanit mund të përshkruhet si një organizim hierarkik emërtimesh me funksione të ndryshme. Në qendër qëndron Ubla e Princeshës, ndërsa emrat e personazheve dhe të hapësirave të tjera marrin peshë sipas pozicionit që kanë në strukturën e rrëfimit.

Onomastika e romanit nuk është, pra, një shtresë e jashtme e tekstit. Emërtimet identifikojnë vende dhe personazhe, lidhen me histori të caktuara dhe, në rastin e Ublës së Princeshës, bëhen pjesë e vetë mekanizmit të konfliktit.

Nuk është e nevojshme që emri të shpallet “kategori estetike” ose që tërësia e emërtimeve të përkufizohet si “sistem semiotik” në kuptim të plotë teorik. Mjafton të konstatohet se emërtimet, sidomos Ubla e Princeshës, kanë funksion të qartë referencial, kompozicional dhe narrativ në roman.

Ky funksion krijon bazën për sintezën e kapitullit, ku Ubla do të shqyrtohet si pika ku ndërthuren hapësira, uji, kujtesa, historia e Princeshës dhe konflikti.

III.8. Poetika e Ublës

Analiza e romanit Ubla e Princeshës tregon se Ubla nuk funksionon vetëm si vend i ngjarjes ose si objekt i kërkimit të ushtrisë. Rëndësia e saj letrare buron nga mënyra se si rreth saj lidhen nevoja për ujë, një vendim i bashkësisë, historia e ndërtimit, figura e Princeshës dhe konflikti me forcën e huaj.

Kjo ndërthurje bëhet e dukshme në tri nyje të përsëritura të rrëfimit: në kuvendin ku rikujtohet besa dhe pashtershmëria e Ublës (Mehmet Kraja, Ubla e Princeshës, në Sëmundja e ëndrrave: triptik për vendlindjen, Prishtinë: Rilindja, 1986, f. 77), në ligjërimin e komandantit që lidh burimin me ndihmën e Princeshës dhe kërkon lokalizimin e tij (po aty, f. 79), si dhe në kërkesën e përsëritur për të treguar vendndodhjen e Ublës (po aty, f. 85).

Nga kjo pikë mund të kuptohet më qartë edhe funksioni i Ublës në tërësinë e romanit. Ajo lidh një vend konkret me disa kohë të rrëfimit; një nevojë materiale me një vendim etik; një histori themelimi me figurën e Princeshës; dhe një emërtim gjeografik me përsëritjen kompozicionale që e mban konfliktin të përqendruar rreth tij.

Këto funksione nuk duhen parë si faza të një transformimi linear, sikur Ubla të ishte fillimisht vetëm objekt real dhe më pas të bëhej figurë simbolike. Në roman, dimensioni konkret dhe ai figurativ bashkëjetojnë. Ubla mbetet burim uji edhe kur lidhet me besën; mbetet vend konkret edhe kur lidhet me kujtesën; mbetet emërtim hapësinor edhe kur fiton funksion kompozicional.

Pikërisht kjo bashkëprani përcakton poetikën e Ublës. Rëndësia e saj nuk qëndron në shkëputjen nga referenti real, por në aftësinë e rrëfimit për të përqendruar rreth të njëjtit vend disa marrëdhënie që përndryshe do të mbeteshin të shpërndara: ujin, besën, kujtesën, historinë e Princeshës dhe konfliktin.

Për këtë arsye, Ubla e Princeshës nuk mund të reduktohet në një roman për mbrojtjen e një burimi uji. Po aq e rëndësishme është mënyra se si një bashkësi e lidh sjelljen e vet me historinë dhe emërtimin e atij vendi. Këto kuptime nuk e zëvendësojnë objektin konkret; ato ndërtohen mbi të dhe marrin funksion përmes veprimit.

Këtu lidhen edhe tri rrafshet e studimit. Leksema ubël, përdorimi onomastik, objekti i kulturës materiale dhe funksioni letrar nuk janë etapa të një zhvillimi të vetëm. Ato janë nivele të ndryshme në të cilat i njëjti emërtim dhe objekti që ai shënon mund të shqyrtohen sipas kritereve të gjuhësisë, historisë së kulturës dhe analizës letrare.

Poetika e Ublës mund të përkufizohet, kështu, si organizimi i disa funksioneve narrative rreth një vendi dhe një emërtimi të vetëm. Në këtë përqendrim qëndron veçantia e rolit që Ubla merr në romanin e Mehmet Krajës.

PËRFUNDIM

Studimi i Ublës ka treguar se ky objekt nuk mund të shqyrtohet në mënyrë të plotë vetëm brenda një fushe. Historia e emërtimit, përdorimi i tij onomastik, objekti i kulturës materiale dhe përpunimi letrar përbëjnë rrafshe të lidhura, por metodologjikisht të dallueshme. Ato nuk janë etapa të një zhvillimi të vetëm nga fjala te objekti e prej objektit te simboli; secili rrafsh kërkon llojin e vet të dëshmisë dhe mënyrën përkatëse të interpretimit.

Në planin filologjik, kompleksi amull – Ombla – Ubli – ubël ka nxjerrë në pah një debat të gjatë të albanologjisë, ku janë përfshirë Norbert Jokli, Eqrem Çabej, Idriz Ajeti, Skënder Gashi dhe Ismail Doda. Rëndësia e këtij debati nuk qëndron vetëm te etimologjitë e propozuara, por edhe te kriteret e përdorura për t’i mbështetur ose kundërshtuar ato: dokumentacioni historik, zhvillimet fonetike, semantika, struktura e emërtimit, shpërndarja dialektore dhe dëshmitë onomastike.

Kontributet e këtyre studiuesve nuk formojnë një vijë të drejtë progresi drejt një zgjidhjeje përfundimtare. Hipotezat e Joklit dhe Çabejt, kundërshtimet e Ajetit, pozicioni i Gashit dhe materiali i terrenit i Dodës kanë statuse të ndryshme shkencore dhe mbështeten në lloje të ndryshme dëshmish. Pikërisht kjo shumësi argumentesh tregon se afria fonetike ose semantike nuk mjafton vetvetiu për të vendosur një marrëdhënie etimologjike.

Materiali i terrenit për trajtat ubël, ubul dhe për emërtimet e formuara mbi bazën ubl- ka rëndësi të veçantë për historinë e përdorimit dhe për gjeografinë e njësisë. Ai dëshmon praninë dhe produktivitetin e bazës në arealin përkatës, por nuk provon vetvetiu prejardhjen e saj. Dallimi ndërmjet dokumentimit të përdorimit dhe rindërtimit të origjinës mbetet një nga përfundimet themelore metodologjike të pjesës filologjike.

Në rrafshin historiko-kulturor, Ubla e Krajës paraqitet si një zgjidhje tradicionale për sigurimin dhe ruajtjen e ujit. Mënyra e ndërtimit, përdorimi i materialeve vendore dhe përshtatja me kushtet e terrenit dëshmojnë një përvojë të konsoliduar ndërtimore. Ky dimension teknik është pjesë e drejtpërdrejtë e kulturës materiale të trevës.

Rëndësia e objektit lidhet edhe me mënyrën e përdorimit të tij. Ndërtimi, mirëmbajtja dhe përdorimi kolektiv i Ublës e vendosin atë në marrëdhënie me organizimin shoqëror të fshatit. Në këtë kuptim të kufizuar, ajo mund të trajtohet si institucion i kulturës tradicionale: jo si institucion juridik ose administrativ, por si praktikë komunitare e organizuar rreth një të mire të përbashkët.

Ky funksion shoqëror nuk duhet barazuar automatikisht me kujtesën kolektive. Lashtësia, materialiteti ose përdorimi tradicional i një objekti nuk mjaftojnë për ta bërë atë vetvetiu “vend kujtese”. Për një përfundim të tillë nevojiten dëshmi për mënyrën se si bashkësia e kujton, e rrëfen dhe e lidh veten me objektin. Prandaj, historia dokumentare e monumentit duhet të mbetet e dalluar nga rrëfimet dhe interpretimet që krijohen rreth tij.

Në rrafshin letrar, Ubla e Princeshës e Mehmet Krajës e vendos Ublën në qendër të konfliktit narrativ. Ajo është njëkohësisht burim uji, objekt i kërkimit të ushtrisë, vend i lidhur me një besë të mëparshme dhe emërtim që ruan referencën ndaj figurës së Princeshës. Këto funksione nuk e shkëputin Ublën nga referenti konkret; ato ndërtohen mbi të.

Leximi kronotopik ka treguar se e njëjta hapësirë lidh kohën e ndërtimit të burimit, kohën e dhënies së besës dhe kohën e konfliktit. Uji, nga ana tjetër, mbetet nevojë jetësore edhe kur lidhet me vendimin etik të bashkësisë. Kujtesa dhe heshtja marrin funksion në veprim sepse e kaluara e rikujtuar ndikon në sjelljen e personazheve në të tashmen.

Figura e Princeshës ndërtohet kryesisht përmes mungesës së saj si personazh veprues dhe pranisë së saj në emërtimin Ubla e Princeshës. Romani nuk jep të dhëna të mjaftueshme për një rindërtim historik të kësaj figure. Për këtë arsye, ajo mund të lexohet si figurë mitopoetike vetëm në kuptim letrar: si figurë që merr funksion përmes emrit dhe rrëfimit për themelimin e burimit.

Edhe materiali legjendar paraqitet në mënyrë fragmentare. Historia e Ublës dhe e Princeshës nuk jepet si tekst folklorik i plotë, por rindërtohet nga fragmente të shpërndara ndërmjet zërave dhe episodeve të romanit. Për këtë arsye është më e saktë të flitet për dramatizimin e një rrëfimi legjendar brenda veprës sesa për transformimin e një tradite gojore të dokumentuar, për sa kohë që një variant i tillë pararendës nuk është provuar.

Në planin onomastik të romanit, Ubla e Princeshës është emërtimi me peshën më të madhe narrative. Ai identifikon një vend dhe njëkohësisht lidh burimin me figurën e Princeshës dhe me historinë që rrëfimi i atribuon atij. Përsëritja e emërtimit në nyjat kryesore të konfliktit i jep funksion të qartë kompozicional. Ndërkaq, funksioni etik i personazheve nuk duhet ngatërruar me semantikën e emrave të tyre: roli narrativ i Dardhojmelit ose Marashit nuk provon se antroponimet e tyre kodifikojnë vetvetiu qëndresën, besën ose sakrificën.

Nga të tri rrafshet del një përfundim i përbashkët: Ubla ruan një bërthamë referenciale të lidhur me ujin dhe vendin, ndërsa funksionet e saj ndryshojnë sipas kontekstit. Në gjuhë paraqitet si njësi leksikore dhe si bazë emërtimesh; në kulturën materiale si objekt tradicional i ndërtuar dhe i përdorur nga bashkësia; në letërsi si vend dhe emërtim rreth të cilit organizohet një pjesë e rëndësishme e veprimit.

Vlera e qasjes së përdorur në këtë studim qëndron te mundësia për ta shqyrtuar të njëjtin objekt nga disa fusha pa i shkrirë ato në një metodë të vetme. Filologjia historike trajton historinë dhe debatet rreth emërtimit; onomastika shqyrton përdorimin e tij si emër vendi; historia e kulturës dhe studimi i trashëgimisë merren me objektin material; analiza letrare shqyrton funksionet që ai merr brenda romanit.

Kjo ndërthurje është e vlefshme vetëm nëse ruhen kufijtë e secilës disiplinë. Dëshmia dialektore nuk zëvendëson dokumentin historik; objekti material nuk provon vetvetiu kujtesën kolektive; rrëfimi letrar nuk mund të përdoret si dokument i drejtpërdrejtë historik; ndërsa një funksion narrativ i emrit nuk është i barasvlershëm me etimologjinë e tij.

Ubla e Krajës del, kështu, si pikëtakim i tri historive të dallueshme: historisë së një emërtimi, historisë së një forme të kulturës materiale dhe historisë së një përpunimi letrar. Pikërisht në këtë ndërthurje, të mbajtur nën kontroll nga kriteret e secilës fushë, qëndron interesi i saj për studimet albanologjike.

Prishtinë, nëntor 2025.

ObserverKult

---

Lexo edhe:

Ndahet nga jeta piktori dhe studiuesi, Kujtim Buza