(Recension për librin e Rita Petros, “Poema e mungesës”, Albas, Tiranë, 2025)
A është e mundur të shkruhet për dashurinë, për përmasën e saj të plotë shpirtërore pa e shndërruar vetë dashurinë në objekt të fjalës, pa e fiksuar në një formë që e ndal lëvizjen e saj, pa e reduktuar në shenjë apo koncept?
A mund të shkruhet për dashurinë pa e tradhtuar vetë dashurinë me aktin e shkrimit që kërkon distancë, reflektim dhe ndarje nga përjetimi i drejtpërdrejtë?
A mund të shkruhet për dashurinë në gjendjen kur ajo jetohet, kur trupi, mendja dhe koha janë të zhytura në të tashmen e saj, apo vetëm atëherë kur ajo është zhvendosur në kujtesë, e thyer nga mungesa, humbja apo vdekja?
Dhe nëse dashuria nuk mbaron me fundin fizik të tjetrit, nëse ajo vazhdon si gjurmë, si përgjegjësi dhe si mënyrë e të qenit në botë, a nuk shndërrohet mungesa në formën e saj kryesore, më të thellë dhe më të devotshme?
Pikërisht nga kjo nyjë pyetjesh, aty ku dashuria nuk shuhet, por transformohet në gjendje të përhershme të qenies dhe të mendimit nis Poema e mungesës e Rita Petros.
Nga Donika Dabishevci
Libri artikulon poetikisht zinë pas humbjes së më të dashtunit njeri të jetës si gjendje që shoqëron dhe riformëson mënyrën se si subjekti e përjeton jetën, kujtesën dhe trupin. Zëri poetik që përshkon librin është brenda një kohe të ngarkuar nga përjetimi i vazhdueshëm i mungesës, ku i munguari vazhdon të ndikojë në gjendjen emocionale, ritmin e përditshmërisë dhe mënyrën e të menduarit.
Kompozicionalisht, Poema e mungesës ndahet në cikle, renditja e të cilave ndjek një logjikë të brendshme të shtresëzimit të mungesës: Prologu Për dashurinë hap librin duke vendosur dashurinë si themel të lidhjes njerëzore dhe si forcë që krijon kuptim dhe e ekspozon subjektin ndaj ndryshimit; Poema e shtratit gjysmëbosh, e ndarë në Dashuria dhe Vdekja, shpërfaq detaje të përditshmërisë, intimitetit të shkatërruar dhe çrregullimit emocional që pason ikjen e tjetrit, duke e bërë mungesën të prekshme në trup, në hapësirë dhe në kohë; Intermexo, Poema e popullit të vogël e zhvendos mungesën nga hapësira intime në atë kolektive, duke e lidhur dhimbjen personale me dhunën historike dhe strukturat e pushtetit; Poema e vetmisë e rikthen vëmendjen te marrëdhënia e subjektit me veten; Poema e mungesës universale e zhvendos këtë gjendje përtej subjektit individual, duke e konceptuar mungesën si kategori më të gjerë ekzistence, të artikuluar përmes objekteve, vendeve dhe boshllëqeve përtej historisë personale; Poema e shpirtit dhe e trupit e përqendron reflektimin te materia, koha dhe kufijtë e të jetuarit; ndërsa Epilogu, Imazhet e fundit e mbyll librin me një kthim reflektiv te kujtesa dhe gjurmët e të jetuarit, ku zëri poetik artikulon një qëndrim etik përballë kohës, trupit dhe kalueshmërisë edhe si vetëdije dhe si orientim-udhëzim i të jetuarit poetikisht. Ky organizim prodhon një rrjedhë të brendshme ku fragmenti funksionon si njësi bazë ndërtimi dhe rikthimi bëhet mekanizëm strukturor.
Libri nis nga hapësira intime e lidhjes, aty ku prania e tjetrit ishte pjesë përbërëse e rendit të përditshëm. Mungesa e plasaritë këtë rend, e dridh ekuilibrin ekzistencial, prandaj humbja nuk prodhon vetëm dhimbje, por sjell me vete edhe një mënyrë krejtësisht tjetër të të jetuarit, të panjohur më parë.
Në këtë mënyrë, zia e ristrukturon subjektivitetin duke e vendosur qartësisht përballë dhe kundër modelit frojdian të konceptimit të zisë, sipas të cilit duhet tërheqje graduale e libidos nga i humburi, përmes një procesi të dhimbshëm, por të domosdoshëm, në synim të rikthimit të funksionalitetit psiko-emocional, gjithnjë duke kërkuar e synuar zëvendësimin e të humburit. Vazhdimësia e lidhjes përtej këtij procesi sipas Freud, shihet si pengesë, si rrezik për fiksim melankolik.
Subjekti i poezisë së Petros e përmbys rrënjësisht këtë logjikë, duke mos synuar tërheqjen e libidos nga i humburi, por përqafimin e mungesës si strukturë determinuese të ekzistencës. E pikërisht ky pozicionim i përafron poezitë e këtij libri konceptualisht me mënyrën se si J. Derrida e mendonte zinë: si proces psikik që jetëzon një marrëdhënie etike me gjurmët e të vdekurit. Pra, përgjegjësi që vazhdon!
Këtë konceptim të zisë si prani themeluese të qenies, e cila riformëson marrëdhënien e subjektit me kohën, hapësirën dhe me të tjerët, libri e shpërndan në mënyrë të qëndrueshme në të gjitha poezitë, duke e bërë të dukshme si në ato që flasin për hapësirat më intime të jetës së përbashkët, ashtu edhe në tjerat ku gjejmë përballjet e drejtpërdrejta me rendin shoqëror dhe strukturat e pushtetit.
Në vazhdë të këtij strumbullari ideor, në Poemën e mungesës, trupi nuk funksionon si metaforë e humbjes, por si arkiv ku depozitohet zia. Ai nuk e përfaqëson humbjen, por e mban, e bart dhe e përjeton atë nëpërmjet lodhjes, ndjeshmërisë së shtuar dhe ndryshimit të raportit me kënaqësinë përmes rikonfigurimit të vetëperceptimit. Në këtë kuptim, trupi bëhet epiqendër dhe jo objekt i diskursit. Bëhet pergamenë ku mungesa shkruhet, gravohet, shtresohet e frymon çdo ditë.
Ky arkivim trupor i dhimbjes nuk mbetet assesi neutral: ai e bart edhe pozicionin e subjektit që flet. Pa degraduar në parulla feministe, poezia e Petros e bën të dukshme mënyrën se si një grua e përjeton dhe e artikulon humbjen përmes trupit të vet. Pa heroizëm dhe pa sakralizim!
Kështu, trupi femëror nuk idealizohet dhe as nuk shndërrohet në simbol të qëndresës morale; ai i ekspozohet kohës, lodhjes, shkatërrimit gradual, si vend i dëshmisë së dhimbjes që banon jetën.
E gjitha kjo shprehet përmes një gjuhe që nuk bie pre e patetizmit dhe e asnjë forme tjetër të intensifikimit retorik. Ajo është e thjeshtë, e kursyer, e drejtpërdrejtë, dhe nuk vishet me aksesorë stilistikë që do ta zbukuronin dhimbjen. Në këtë mënyrë, gjuha nuk e dramatizon humbjen, por e mban të pranishme, duke i rezistuar çdo përpjekjeje për ta estetizuar apo për ta kthyer në spektakël emocional.
Në thelb, Poema e mungesës mund të lexohet si një poemë e dashurisë në formën e saj më të sublimuar, të zhvendosur nga përjetimi empirik drejt një dimensioni pothuajse transhendent. Dashuria nuk artikulohet si afekt i lidhur me praninë fizike të tjetrit apo si shkëmbim emocional, por si marrëdhënie që mbijeton përtej humbjes dhe përtej kohës lineare.
Në këtë zhvendosje, dashuria çlirohet nga kushtet e saj të zakonshme të realizimit dhe shndërrohet në parim ontologjik që strukturon mënyrën e të qenit, të kujtuarit dhe të menduarit të subjektit.
Dhe a s’do të donim të gjithë një lapidar të tillë poetik për tjetrin dhe veten, si një shenjë t’patjetërsueshme dashurie që i mbijeton kohës dhe zhdukjes?
ObserverKult
