(Aventurë linguistike)
Nga Ismail Syla
1. Në vend të hyrjes
Lehtë me folë një fjalë, vështirë me thanë diçka. Kjo fjali e shkruar gegërisht në dukje e shpëlarë, e samtë, pa estetikë, në një moment vjen dhe të kridhë në mendime. Të flasësh, si akt fizik, është biologjike. Të thuash diçka me kuptim është akt filozofik, etik dhe artistik. Fjala nuk peshon si tingull i lartë, ose i ulët, as nuk varet nga sasia e rrokjeve, as nga gjatësia në fjali, as nga zbukurimet mimetike e as ato kozmetike. Fjala e rëndë të duket sikur ndalon botën për një sekondë, lëviz ndërgjegjen, edhe kur është e thënë thjesht. Më lehtë se për të folur nuk ka, nga njëra anë, por nga ana tjetër, nuk thuhet kot se fjala aq sa peshon, është edhe hije e mendimit që ka kaluar nëpër zjarr. Të thuash diçka që mbetet është akt përgjegjësie. Ajo peshon nga e vërteta e gjithmbarshme që mban brenda. Fjala e lehtë bie si borë e rreme, zbardh sipërfaqen, por nuk krijon shtrat. Fjala e rëndë rëndon si bora e vërtetë, mbulon, hesht, dhe e detyron botën t’i përshtatet. Fjala që nuk peshon nuk mban rrëshqitjen e mendimit. E stopon.
2. Kur fjala krijon dhe vret
Fjala është si ajri, gjendet kudo, për të gjithë, e natyrshme si frymëmarrja, por e pavlerësuar, derisa dikush e kthen në zjarr. Në mitologjinë greke Orfeu nuk ngriti kështjella, por kënga e tij e zbuti edhe vetë Ferrin, por një fjalë e paduruar ia humb Euridikën përgjithmonë. Fjala e rëndë nuk është e sigurt. Në kohë të turbullta, fjala e vërtetë është edhe akt heroizmi. Ajo ka çmim. Sokrati nuk pati armë, ai vetëm bëri pyetje. E vërteta e fjalës e tronditi qytetin, Athinën. Ai nuk vrau askënd, nuk vodhi, nuk shpiku. Ai nuk sulmoi ligjin me dhunë, por me logjikë morale. Pushteti i përballon armët por jo fjalën e vërtetë. Në “Besëlidhjen e Re” fjala është medium ontologjik.
Fjala e rëndë është monedhë që nuk harxhohet shpejt. E ruajnë vetëm ata që kanë guxim dhe heshtje brenda. Ajo bëhet rrezik jete (prill 1968) për Martin Luther Kingun që tha: “Kam një ëndërr…”, duke u shndërruar në marshim. Njësoj fjala e qytetarit amerikan me ngjyrë George Floyd – “I can’t breathe” (Nuk mund të marr frymë, 5 maj 2020) u bë protestë qytetare në tërë Amerikën.
3. Zërat që mbeten, të mëdhenjtë që e kthyen fjalën në art
Ka fjalë që digjen si zjarre të ngadalta. Flet Homeri dhe vjen një botë e tërë: me hyjni, me heronj, vjen fati, vjen lufta, vjen vdekja. Por Homeri nuk rrëfen thjesht ngjarje. Ai themelon një mënyrë të të parit të botës. Me pak vargje, Homeri u jep formë arketipeve që ende jetojnë: heronjtë e dy epeve, motivet si tradhtia, nderi, zemërimi, kthimi. Me të drejtë thuhet që fjala e tij është origjina e rrëfimit perëndimor dhe pas Homerit çdo histori është jehonë.
Gjeniu e shpreh të pathënën. Kur flet Shekspiri e folura e tij bëhet dramë e shpirtit njerëzor. Shekspiri nuk i tha thjesht ndjenjat, ai i shndërroi në personazhe.
“To be, or not to be” – nuk është jo vetëm një pyetje. Është ontologji. Të jesh a të mos jesh. Dilemë me status filozofik, për dallim nga shqipërimi i Nolit me status etik – Të rrosh a të mos rrosh. Këtë dilemë hamletiane, shqipja e shekullit 21 duhet ta kthejë në vend të vet. Këto fjalë janë më shumë se një pyetje – janë univers i mbledhur në gjashtë fjalë. Çdo fjalë e tij është poezi, dhimbje, jetë. Në çdo fjalë që mbart peshë, ndodh një magji estetike. Fjala e Shekspirit është poezi e heshtur edhe kur nuk rimon. Shekspiri thjesht nuk shkroi, ai në të vërtetë kompozoi mendime që këndojnë.
Kur flet Ajnshtajni rrëqethet struktura e universit. Ai nuk tha: “Unë jam i zgjuar.” Tha: E=mc² – dhe truri eksplodoi, dhe bota ndryshoi. Është një formulë në dukje e thjeshtë, por e ndërlikuar si një poezi. Poezia më e bukur e shkencave ekzakte. Një ekuacion që peshon më shumë se mijëra faqe shpjegimi. Kur flet Hegeli, fjala bëhet vetë procesi i historisë dhe i idesë, fjala bëhet histori në veprim, mendimi ecën, përplaset, mohon veten dhe ri-ngrihet..
Çfarë i bashkon këto mendje? Jo thjesht zotësia për të folur, por thellësia e mendimit që ngjiz fjalën. Fjala e tyre nuk zbukuron. Ajo themelon. Prandaj Emily Dickinson e shekullit 19 shkruante:
“Sapo të thuhet
fjala është e vdekur,
thotë dikush.
Unë them:
atë ditë
ia nis të jetojë.”
Sepse fjala e vërtetë nuk mbyllet në gojë. Ajo fillon jetën e saj pikërisht kur ka peshë për të tjerët.
4. Ngrirja dhe heshtja
Ka fjalë që kanë ndalur botën për një sekondë si përgjigjja e Diogjenit “Unë jam njeri.”, kur e pyetën kush ishte. Shumë më vonë, deklarata historike e presidentit amerikan Eduard Kenedi “Unëjam berlinez” (Ich bin ein Berliner). i bëri njerëzit të stepën. Nuk vonoi dhe fjala e tij u bë mur i rrëzuar. Pra, një fjali mund të peshojë sa një histori.
Shumë herë, fjala më e rëndë është ajo që nuk u tha. Shprehur me gjuhë sportive, heshtja është palestra e fjalës. Estetika e heshtjes bëhet e pathënë. Në muzikën e Bethovenit, pauzat ndërmjet tingujve flasin me gjuhë të veçantë muzikore. Në romanet e Kafkës, fjalët që mungojnë, sikur e zbulojnë peshën e ankthit. Në filozofinë e Hajdegerit, thuhet se heshtja është mënyrë e të menduarit.
Gjergj Fishta te poezia “Se Shqypnia u rrudh e vogël”, zgjoi kureshtje interpretimi. Postulati sipas të cilit “Shqypnia nuk asht e vogël, por asht e voglueme.”, sugjeron idenë se Shqipëria nuk është e vogël në thelb, por e zvoglueme nga historia. Po u shtrydhën dhe u destiluan këto fjalë tragjike, në një përkthim bashkëkohor të ndjenjës së thellë që mbart vepra e Fishtës, kuptojmë që Shqipëria do të duhej të ishte më shumë se ajo që i kanë lënë të tjerët. Si e tillë fjala e vërtetë nuk është e butë. Ajo është dritë që djeg.
5. Gjethi
Në poezinë “Vaji i bylbylit” te Ndre Mjedja ka një varg që pothuaj mban tërë vendin. Një gjeth që mban një vend. Bilbili i tij vajtues bredh anekënd atdheut.
“E tuj gjimue
Shkon rreth e rreth
Nji prrue qe veret
Rrjedh nëpër gjeth.”
Një përrua që “rrjedh nëpër gjeth”. Fjalë magjike. Gjethi këtu nuk është dekor, nuk është botanikë, por simbol kompresues. Në këtë varg fjala “gjeth” do të thotë: dru, lis, pemë, pyll, pasuri natyrore, truall i mbrojtur, Shqipëri e brendshme, kontinentale, jo bregdetare. Me këtë fuqi mbërthekuese ky varg shndërrohet në sinekdokë kombëtare, që përmbledh një pjesë të ekonomisë natyrore dhe ekosistemin e Shqipërisë së brendshme. Një fjalë që në pamje të parë duket e zakonshme, mbart tërë dendësinë e një gjeografie dhe një kulture. Estetika e saj qëndron në përqendrimin e të pamatshmes. Një fjalë mund të mbajë më shumë se një atlas gjeografik.
6. Deti
Poezia e Jorge Luis Borhest “Lumruria” dëshmon faktin që fjala nuk përshkruan, por shpik. Fjala nuk është shenjë e realitetit, por akt krijimi. Krijimi është fuqi hyjnore. Produkt më i lartë i krijimit, sipas Borhesit, krijon ndjenjën e lumturisë. Prandaj leximi nuk konsumon fjalë të gatshme, por i shpik ato çdo herë nga e para. Në këtë poezi, gjestet e vogla mbajnë histori të tëra. Një fjalë mban një mit. Një imazh mban një perandori. Fjala e Borhesit është e rëndë sepse është përqendrim ekstrem: pak tinguj, shumë botë brenda.
Te “Lumturia” ka një varg që duket i thjeshtë, pothuaj i pafajshëm, por mban brenda gjithë sipërfaqen ujore të botës dhe një perandori.
“Ai që sheh detin, shikon Anglinë.”
Ky nuk është varg gjeografik. Është varg perandorak. Varg që ta hap derën. Deti këtu nuk është ujë, por mjet pushtimi dhe pushteti. Varg që shpalos perden. Kush sheh detin, sheh flotën. Kush sheh flotën, sheh koloninë. Në një fjali të vetme, Borhes përmbledh supremacinë detare dhe koloniale klasike britanike, por edhe atë që sot quhet “kolonializëm” modern si ndikim simbolik dhe protokollar, Commonwealth-in. Pa histori. Pa shpjegim. Vetëm një shikim, dhe bota kuptohet. Ky është ligji borhesian: një imazh i saktë zëvendëson një bibliotekë.
Ndërsa te Mjeda gjethi është thellim në tokë, në rrënjë, te Borhes deti është hapje drejt botës dhe pushtetit, Përrenjtë e Mjedës nuk dalin në oqeane, ata ushqejnë brendinë. Te Borhesi kemi fuqinë që shtrihet. Të dy përdorin të njëjtën armë: një fjalë që zëvendëson shpjegimin.
7. Beteja
Në të njëjtën poezi të Borhesit ndodhet një varg tjetër thelbësor:
“Kush shqipton një varg të Lilienkronit, hyn në betejë.”
Pra, ai që shqipton, që thotë me zë, që deklamon një varg të poetit gjerman Deltev von Lilienkronit, lëviz me rrënjë ndërgjegjen patriotike, shkon në luftë për liri, hyn drejt në betejë. Shqiptimi, në këtë rast, nuk është akt estetik, nuk është dridhje, vibrim i thjeshtë tingujsh Është akt mobilizimi.
Kjo ide gjen paralelizëm të fortë te vargjet e krenarisë sonë të bëra në errësirën e robërisë së atdheut ende të mosvarmë, nga poeti ynë kombëtar, Naim Frashëri. Kush i përvetëson krijimet e Naimit nuk mbetet neutral. Vargu “Ti Shqipëri, më jep nder” nuk është metaforë, por urdhër moral. Vargu “Më jep emrin shqipëtar” nuk është pohim i thjeshtë, është akt identitar. Akt që kërkon materializim të lirisë. Të qenit shqiptar i lirë.
Po kështu, teksti i himnit tonë kombëtar, shkruar nga Asdreni, shpërfaq fuqinë e madhe morale të fjalës përmes vargut “prej luftës (për liri, vërejtja ime) veç ay largohet/ që është lindur tradhëtor”. Ky varg ndan dysh patriotizmin me paradoksin shqiptar. Nga lufta për liri, historikisht, më shumë ka të larguar se sfidues betejash.
Derisa te Naimi Frashëri konflikti është kombëtar, te Lilienkroni ai është ushtarak, sepse ai me art kërkonte mobilizim për luftë. E te “Lumturia” e Borhesit është metafizik dhe historik njëkohësisht.
8. Pesha
Shqipja ka bërë veprim të drejtë me përdorimin e fjalës “peshore” në jetë të përditshme, duke e shtyrë mënjanë fjalën “kandar” me përdorim shumë të gjallë në shprehjet tona frazeologjike. Do të ishte interesante ta personifikojmë peshoren, si qenie e gjallë, e cila i fton fjalët të maten në të. Fjala e rëndë është e ngadaltë, e përtypur mendërisht, e lindur nga përvoja, heshtja, dhimbja, kërkon përgjegjësi personale dhe morale, ka kuptim, ndikon, lë gjurmë, mbahet mend gjatë.
Ja disa formulime, të cilave po u tha peshorja ejani matuni, kështu do të sistemoheshin: Fjala e lehtë: Çdo gjë do rregullohet! (solidarizim monoton, i rrafshët, indiferent, sipërfaqësor). Fjala e rëndë: Nuk e di çfarë do vijë, por jam këtu me ty! (ndjeshmëri e lartë solidarizim organik, familjarizim gatishmëri). Fjala e lehtë: Asgjë s’ka rëndësi. (deklaratë e zbrazët). Fjala e rëndë: Dhembja jote është reale. Dhe nuk je vetëm (shpirtërore, zgjuese). Fjala e lehtë: Duhet të jesh i fortë! (f]ngushëllim universal). Fjala e rëndë: Është në rregull të mos jesh mirë (filozofike, goditëse, mizori fisnike). Fjala e lehtë: Jeta vazhdon (skematike). Fjala e rëndë: “Dhimbja nuk largohet, por mësohet të ecë me ty (refleksive, poetike).
Ka fjalë që janë si çekan. Ka fjalë që janë si dritë, por peshojnë sa plumbi. Fjala nuk duron peshën e gënjeshtrës, as pelerinën e lehtë të përditshmërisë. Fjala e vërtetë ndez dritë, por edhe djeg. Fjala e rëndë, e thënë pas reflektimit të thellë, e lindur nga ndërgjegjja, është e rëndë, mbetet gjatë në mendje, në shpirt, prek emocione dhe ngre qëndrim. Fjala e rëndë, e ngadaltë, e përtypur mirë në mendje, e lindur nga përvoja, heshtja, dhimbja, kërkon përgjegjësi personale dhe morale, ka kuptim, ndikon, lë gjurmë, mbahet mend gjatë, ka gravitet. Ajo si e tillë krijon reflektim, lëvizje, poende edhe rezistencë. Fjala e rëndë vjen pas një përballje me heshtjen. Ajo nuk është ikje prej saj, por shpërthim i saj. Fjala e rëndë lind për të ndriçuar, për të thënë të pathënën, për të shërbyer si e vërtetë, madje edhe kur dhemb. Fjala e rëndë ka efekt etik, intelektual, shpirtëror. dhe nuk kërkon pëlqim, por kur ajo ka ritëm të vetin, pauza, tension të brendshëm – ngjan me poezi ose lutje. Është gur në ujë, edhe kur bie, krijon rrathë për shumë kohë. Nëse një fjalë peshon në shpirt, ngre ose rrëzon, ndez ose shuan, ajo është fjalë me gravitet të brendshëm. Fjala e rëndë është e rrallë. Është akt i thellësisë, jo i sipërfaqes, është pasqyrë e shpirtit, jo veç tingull i gojës, ekonomi ekstreme: ajo thotë vetëm atë që nuk mund të mos thuhet. Nuk kërkon pëlqim, por ndonjëherë heshtje përpara se të lindë.
Fjala e thënë lehtë, rrëshqet, është e menjëhershme, sipërfaqësore, e thënë pa mendim, retorike e shtyrë nga egoizmi, pa përgjegjësi, e rastësishme, e pa peshë, si pupla, lehtë-shpërthyese si flluskë sapuni.
9. Obeziteti, pesha, rreziku
Ka fusha ku pesha nuk është metaforë. Është ligj, Tepricat e fjalëve pa funksion janë kalori retorike që nuk ushqejnë mendimin. Trupi i mbingarkuar sëmuret. Forma e mbingarkuar fundoset. Për modelen, bie fjala, trupin e së cilës nuk e falë teprica, një gram më shumë është ndëshkim. Trupi i saj është formë e rreptë funksionale. I bukur jo se shton, por sepse heq. Është fregatë: e tfilluar, e gjatë, e lehtë, e saktë. Edhe ringu, është domosdoshmëri e pa mëshirë. Sportisti elitar e di që një kilogram më shumë është humbje shpejtësie. Nga fregatë bëhet varkë e Noas. Gjuha ka ngjashmëri me një trup të stërvitur. Edhe fjala ka peshë optimale. Fjala e rëndë është trup i stërvitur. Fjala e lehtë është trup i rënduar, i ushqyer pa masë. Një fjalë më shumë e fundos mendimin. Vetëm ajo fjalë që është çliruar nga teprica, është gati për lundrim në det të hapur.
Përmbyllje
Filozofia greke thotë se gjuha është hije e së vërtetës, jo vetë e vërteta. Prandaj fjala shpesh më shumë e mjegullon se sa e ndriçon realitetin. Ajo nuk shpjegon gjithçka, por nxit. Hermetizmi i gjuhës flet më shumë sesa mund të kuptohet. Ajo di të jetë derë që çelet, në të cilën hyhet, por të panjohurën dhe të pashprehurën e zbardh heqja e perdes, drita, ndriçimi. Si në tekstin biblik, si në vargjet e Rilindjes, si në mendimit të Niçes, fjala është një ëndërr që kërkon përkthimin tënd. Në fund, të gjithë flasim. Por pak janë ata që fjalën e kthejnë në ndriçim. E folura është e lehtë, por të thuash të vërtetën, të bukurën, të rëndën, është një akt i rrallë. Heshtja shpesh është më kuptimplote se një fjalë boshe. Fjalët e mëdha janë të pakta, por zgjatin përjetësisht. Fjala e lehtë, ikën. Fjala e rëndë, mbetet.
Prishtinë, 22 janar 2026
ObserverKult
Lexo edhe:
