Nga Fulvia Shtepani
Të flasësh për librin “Murgu i malit të shenjtë” është si të hysh në një kishë të lashtë, ku përjetësia varet si një relike e heshtur mbi muret e ftohta të gurit, sikur të kishte skalitur në to vuajtjet dhe pendesat e mijëra shpirtrave mëkatarë. Është një hapësirë ku koha ndalet dhe fryma rëndohet nga psherëtimat e së shkuarës, ku fjala duhet të ecë zbathur, me përulësi, për t’u pastruar nga çdo hije hipokrizie, përpara se të guxojë të prekë të shenjtën.
Një mjegullnajë danteske na mbështjell e na përpin, sapo zhytemi në faqet e librit, si një prag i padukshëm drejt thellësive, ku shpirti guxon të përballet me hijet e veta. Ajo na thërret, na provokon, na fton në një udhëtim të brendshëm ku drita dhe errësira shkëmbejnë vendet. Libri nuk mund të lexohet me nxitim; ai dëgjohet. Dhe ajo që dëgjojmë, para se të jetë rrëfim, është heshtje…
Në një kohë që informacioni kthehet nganjëherë në armikun e të menduarit, dhe na detyron të flasim pa pushim, të reagojmë menjëherë, të jetojmë në sipërfaqe, “Murgu i Malit të Shenjtë” i Luan Ramës na fton të marrim pjesë në një akt të rrallë: atë të heshtjes. Jo si zbrazëti, por si thellësi, jo si arratisje, por si përballje. Në këtë vepër, autori na çon drejt Mali Athos, jo si turistë të kureshtshëm, por si shtegtarë të brendshëm. Në sfondin e përkorë të Mali Athos, romani shndërrohet në një ngjitje të brendshme, në një proces pastrimi të ndërgjegjes, ku fjala rrallësohet dhe mendimi fiton peshë. Nuk kemi të bëjmë me një narrativë të zhurmshme, por me një prozë që frymon si psalm, që lë hapësirë për reflektim dhe e vendos lexuesin përballë vetes.
Siç shkruante Rainer Maria Rilke: “Dashuroni vetminë tuaj dhe përpiquni ta doni dhimbjen që ajo ju shkakton”, apo siç shprehej Thomas Merton: “Vetmia e vërtetë nuk është mungesë njerëzish, por prani e Zotit, takim me një fuqi supreme”. Në këtë frymë, romani i Luan Ramës e trajton vetminë jo si braktisje, por si mundësi ndriçimi, duke na sugjeruar, se vetëm përmes përballjes me heshtjen, njeriu mund të dëgjojë zërin e tij më të thellë.
Libri është një tekst i përkorë dhe i qëndrueshëm, një propozim estetik dhe etik njëkohësisht: të ngadalësojmë, të dëgjojmë, të ngjitemi, jo drejt një mali gjeografik, por drejt lartësisë së brëndshme.
Nga odiseja homerike deri te udhëtimi i Odisea Mihalis-it, jeta mbetet një kthim i pasigurt drejt Itakës së brendshme. Si çdo Odise, edhe ai niset mes furtunave të historisë, me zemrën të lidhur pas një Penelopeje që pret. Nga malet e Këlcyrës, tek brigjet e largëta të internimit, rruga e personazhit kryesor, është një odise njerëzore. Por çfarë e pret në kthim? Le të mos e zbulojmë plotësisht, pasi disa fate nuk tregohen, ato zbulohen ngadalë, pasi misteri është pjesë e bukurisë së këtij rrëfimi, është fryma që e mban gjallë narracionin, dhe Itaka e vërtetë, gjendet vetëm nga ata që e përshkojnë udhëtimin deri në fund.
Aventura e Odisea Mihalis-it le të mbetet për momentin, një Itakë e fshehur, dhe misteri i saj, le të jetë drita që lexuesi duhet ta zbulojë vetë…
Ky libër nuk kompozon thjesht një rrëfim, ai ngre një hapësirë meditimi, një qeli të brendshme ku fjala rrudhet dhe heshtja merr frymë. Libri është më shumë se një narrativë, është një udhëtim drejt thelbit ekzistencial, drejt asaj drite të brishtë që njeriu kërkon në vetmi.
Mali i Shenjtë -Mali Athos, nuk paraqitet vetëm si vend gjeografik, por si simbol i ngjitjes shpirtërore. Mali është vertikalitet. Është një lëvizje nga toka drejt qiellit, nga e përkohshmja drejt amshimit. Brenda kësaj hapësire, murgu shndërrohet në figurë arketipale, ai është njeriu që ka zgjedhur të heshtë, për të dëgjuar më thellë…
Një nga motivet qendrore të veprës është heshtja e cila nëpërmjet finesës artistike të autorit, kthehet në gjuhë. Dhe ndoshta kjo është arritja më e madhe, të shkruash për heshtjen, pa e prishur atë.. Ajo nuk është heshtje bosh, është një heshtje e dendur, e mbushur me lutje, kujtesë dhe pendesë. Dhe pikërisht aty, në përzierjen mes kujtesës dhe lutjes, lind thellësia e romanit..
Gjuha në këtë roman përshkohet nga një delikatesë pothuaj ikonografike: frazat janë të kursyera, por të ngarkuara me simbolikë. Teksti shpesh merr ritmin e një psalmi. Ka një frymëmarrje të ngadaltë, si hapat mbi gurët e një manastiri të lashtë. Autori nuk imponon dramë të jashtme. Tensioni është i brendshëm, i përqëndruar në betejën e padukshme mes mishit dhe shpirtit, mes kujtesës dhe harresës. Në plan më të thellë, vepra është edhe një reflektim mbi identitetin. Murgu nuk është vetëm figurë fetare. Ai është njeriu ballkanik që mbart plagë historie, kujtesë të copëzuar, dhe kërkon paqe në një hapësirë të shenjtë. Në këtë kuptim, libri bëhet një urë midis historisë dhe transcendencës. E shkuara nuk zhduket, ajo përshkon faqet si një hije e butë, si tym temjani që ngrihet e tretet në kupolë.
Struktura e rrëfimit ka diçka nga estetika e ikonës bizantine. Figurat janë të përmbajtura, drita vjen nga brenda, ngjyrat janë tokësore por të arta në thelb. Autori nuk kërkon realizëm të zhurmshëm, ai synon thellësinë shpirtërore. Ka një përzierje mes dokumentares dhe lirizmit. Rrëfimi shpesh ndërthuret me refleksione eseistike, duke e bërë tekstin një hibrid, mes romanit, ditarit shpirtëror dhe meditimeve filozofike. Në plan stilistik, vepra karakterizohet nga një gjuhë e pastër, e përmbajtur, por e ngrohtë, nga figura simbolike (mali, drita, qelia, deti, kambanat), nga një ritëm i ngadaltë meditativ dhe nga një melankoli e qetë, jo dramatike. Ka një ndjesi drithëruese përkohshmërie, njeriu kalon, por lutja mbetet. Fjala shuhet, por jehona e saj endet nëpër mure guri.
Portreti i brendshëm i murgut është ndjellës, ai nuk është një figurë e ngrirë në asketizëm, është një shpirt në proces. Ai nuk ka ardhur në Malin e Shenjtë për t’u fshehur nga bota, por për të kuptuar, atë që bota i ka lënë si jehonë brenda vetes. Murgu nuk vihet në qendër si një figurë me biografi të theksuar dhe identitet të fortë emëror. Në plan letrar, ai funksionon më shumë si figurë simbolike sesa si personazh me profil të detajuar realist.
Në sfondin e heshtur të Mali Athos, ai përballet me atë që shumica prej nesh shmang: vetminë. Por vetmia e tij nuk është humbësirë, është laborator i ndërgjegjes. Në qelinë e tij, ai nuk lufton me tundime spektakolare, ai lufton me kujtesën. Me një ndërgjegje të zgjuar psikologjikisht, murgu kthehet në një figurë të tensionit të brendshëm. Ai jeton midis dy poleve: midis mbresave të rrënjësuara dhe faljes, midis dhimbjes dhe paqes, midis trupit që kujton dhe shpirtit që kërkon qetësi. Ai nuk e ka fshirë plotësisht njeriun e dikurshëm, por përpiqet ta transformojë atë. Në këtë kuptim, jeta monastike nuk është mohimi i së kaluarës, por përpjekje për ta rikthyer atë në dritë.
Në thelb, murgu ka një melankoli të butë, jo një trishtim dramatik, por një vetëdije për përkohshmërinë. Ai e di se gjithçka kalon, dashuritë, plagët, historitë. Kjo vetëdije e bën të përulur dhe universalisht njerëzor. Heshtja për të nuk është ndëshkim, është zgjedhje etike. Ai kërkon një rend të brendshëm, një qetësi që nuk varet nga bota jashtë. Ajo që e bën këtë personazh të fuqishëm është një lloj heroizmi i padukshëm, jo veprimi, por qëndrueshmëria. Në një epokë ku identiteti shpesh ndërtohet mbi zhurmën, murgu zgjedh të ekzistojë në heshtje. Ai është figurë e rezistencës së brendshme. Një njeri që nuk kërkon ta ndryshojë botën, por të rregullojë vetveten, nuk e mohon botën, ai e sublimon atë. Madhërisht bukur, me një ngarkesë të madhe emocionale, plot drithërimë e mall, autori përshkruan gjithashtu takimin ndërmjet Odisea-s dhe Lea-s, gruas së tij të dashur me fytyre ëngjëllore. Atje, në atë thellësi ku koha nuk hyn, dashuria e tyre ishte ende e paprekur, jo më si një flakë që përpin, por si prush i ngrohtë nën hi, që i kish mbajtur gjallë të dy. Dhimbja për humbjen e djalit të tyre Dhimitrit, e çau dashurinë e tyre si një rrufe që nuk kërkon falje. Ajo rrinte pezull në mes, si një dritë e thyer, si një yll i rënë që ende ndriçon në kujtesë, që i copëtonte zemrën mizorisht. Fatkeqësitë, vuajtjet dhe egërsia e jetës nuk i kishin ndarë, i kishte bërë më të thellë e më të heshtur.
Sytë e tyre nuk kërkuan fjalë, megjithëse buzët e helmosura të Lea-s i përshpëritën “Pse erdhe? Ku ishe deri tani? Sytë e Lea-s i thanë: Ti je ai që kam dashur”. Megjithëse vitet i larguan dhe rrugët i ndanë, sytë e patradhëtueshëm, e njohën njëri-tjetrin në thellësi, atje ku koha nuk arrin, aty ku të dy kishin skalitur një strehëz dashurie të madhe, të pastër, të papërmbajtur që ende pulsonte, digjej prej mallit e nuk arrinte të shpërthente, pasi Lea tashmë kishte krijuar një familje tjetër.
Për Odisean, dashuria e saj, kishte qenë arsye për të mos u dorëzuar. Ishte kujtimi i zërit të saj që e mbajti në këmbë kur gjithçka tjetër u shemb, ishte fytyra e saj që e shoqëroi në netët e gjata të vetmisë, ishte emri i saj që nuk u tha kurrë me zë, por që tingëllonte në heshtje. Odisea kuptoi se dashuria për Lea-n, nuk ishte vend për të qëndruar, por dritë për të gjetur rrugën. Lea nuk ishte porti ku duhej të ankorohej përgjithmonë, por ishte horizonti që e kishte mbajtur gjallë gjatë stuhive. Nëpërmjet dhimbjes, ata kishin mësuar se dashuria nuk është premtim për përjetësi tokësore, por një provë se shpirtrat takohen përtej kohës. Odisea tashmë kishte mbërritur, jo te gruaja që dikur kishte qenë e tija dhe përfaqësonte gjithçka, ai kishte mbërritur, jo te ajo, por tek vetja. Dashuria e tyre nuk nuk ishte luftë për të fituar dikë, nuk kërkonte zotërim, ajo ishte bërë vetëdije, një dritë e brendshme që nuk ka nevojë për praninë e tjetrit për të ekzistuar. Lea ishte kujtesa e asaj drite. Ishte fija e artë që e lidhte me kuptimin e jetës. Dhe kështu, pa zhurmë, pa dramë, ai e la të lirë. Sepse kush ka mbërritur në Itakën e vet të brëndshme, nuk ka më frikë nga largimi. Dashuritë e mëdha nuk përfundojnë, ato vetëm transformohen e bëhen atdhe i shpirtit.
Në roman, personazhet e tjerë nuk qëndrojnë në plan të parë si figura dramatike, por si prani të qeta, që thellojnë universin shpirtëror të veprës. Murgjit e manastirit mishërojnë vazhdimësinë dhe përkorinë e traditës, zëri vëzhgues krijon urën mes lexuesit dhe heshtjes monastike, ndërsa hijet e së kaluarës, kujtimet dhe plagët e dikurshme, bëhen forca të padukshme që e shoqërojnë protagonistin. Edhe vetë Mali Athos, shndërrohet në një “personazh” të gjallë, në një prani madhështore që mëson, sfidon dhe ndriçon. Ky roman është një kaleioskop shpirtëëor, pasi gjithçka rrotullohet rreth thellësisë së shpirtit, dhe çdo figurë tjetër është një dritë anësore që e bën atë më të dukshëm
Murgu i Luan Ramës është një pasqyrë. Ai nuk imponon një model jete, ai shtron një pyetje: A mund ta gjejë njeriu paqen duke u larguar nga bota, apo duhet ta mbartë malin brenda vetes? Libri është një tekst sa i fuqishëm, aq edhe i brishtë njëkohësisht. Ai nuk kërkon të trondisë, por të ndriçojë, ai nuk bërtet, por pëshpërit. Mbas leximit na mbetet një pyetje e hapur…Dhe ndoshta përgjigjja që sugjeron autori është kjo: shenjtëria nuk është vend, por gjendje. Heshtja nuk është mungesë, por prani. Por a kemi ne guximin të qëndrojmë vetëm me ndërgjegjen tonë? Mali që ne duhet të ngjisim çdo ditë nuk është prej guri, është mali i shpirtit, është ajo lartësi morale e shpirtërore, që secili prej nesh përpiqet ta ngjisë.
Romani nuk është vetëm një libër për murgjërinë. Është një reflektim mbi identitetin, mbi kujtesën tonë kolektive, mbi plagët që mbartim si popull dhe si individë. Mali i Shenjtë bëhet një hapësirë ku historia zbret butë, si tym temjani, dhe përzihet me lutjen. Vepra në vetvete përbën një lutje të shkruar me fjalë, dhe si çdo lutje e vërtetë, ajo nuk kërkon duartrokitje, por përqëndrim. Proza na kërkon natyrshëm të ndalemi.
Në hijen e Malit Athos, aty ku kambanat bien si frymë mbi det, romani na kujton se njeriu nuk shpëton nga vetvetja duke ikur, por duke u përballur. Në plan simbolik, murgu bëhet më shumë se individ, ai është ndërgjegjja e njeriut modern, kërkimi për transcendencë, etja për dritë në kohë errësire. Lexuesi shpesh e ndien se murgu nuk është « tjetri», por është një pjesë e vetes sonë që kërkon qetësi, është pyetja që ne shmangim në heshtje. Është ajo heshtje që na trëmb, pasi vetëm në të dëgjohet e vërteta. Dhe ne kemi aq shumë nevojë për të !!
Autori nuk ndërton një histori për ta admiruar nga larg, ai ndërton një pasqyrë, një pasqyrë ku secili prej nesh mund të shohë malin e vet. Ndoshta këtu qëndron dhe forca e kulmit retorik të këtij romani. Ai nuk na lë me një ngjarje, na lë me një ndjesi. Me një agim të qetë në shpirt, një ndjesi vegimi të brëndshëm, me një thirrje drejt lartësisë, me përpjekjen për të qenë më të thellë e më të vërtetë. Dhe nëse sot, pas leximit të këtij libri, ne ndalemi për një çast më shumë, nëse heshtim për një frymëëarrje më të gjatë, aty ku fjala rrallësohet dhe zemra fillon të dëgjojë, ne bëjmë hapin e parë drejt vetes.
Ka libra që lexohen jo vetëm me sy, por me shpirt, ka libra, si ky, që të lartësojnë….
*Isaac of Nineveh: “Heshtja është misteri i botës që do të vijë”. Ky roman është pikërisht një ushtrim në optikën e këtij misteri.
ObserverKult
Lexo edhe:
