Ese / Instalacion nga Resul Jusufi
“Nuk mund ta ndalim kohën, por mund të lëmë gjurmët tona brenda saj.”
Ka diçka të çuditshme në marrëdhënien tonë me kohën. E dimë se ajo nuk ndalet dhe se nuk mund ta kthejmë pas, megjithatë pjesën më të madhe të jetës e kalojmë duke u përpjekur ta masim, ta organizojmë dhe ta kontrollojmë. E ndajmë në orë, minuta, ditë dhe vite; vendosim takime, afate dhe plane, sikur koha të ishte një hapësirë që mund ta zotëronim. Por sa më shumë përpiqemi ta kapim, aq më shumë na duket se ajo na largohet.
Nga kjo ndjesi lindi instalacioni “Stop the Time”. Nuk është një përpjekje për ta ndalur fizikisht kohën, sepse një gjë e tillë është e pamundur. Është më tepër një përpjekje për të ndalur, për një moment, mënyrën automatike me të cilën ne kalojmë nëpër të. Në jetën e përditshme jemi mësuar të ecim gjithmonë përpara, të kalojmë nga një detyrë në tjetrën dhe të jetojmë mes asaj që ka ndodhur dhe asaj që pritet të ndodhë. E tashmja shpesh bëhet vetëm një kalim i shkurtër mes të dyjave.
Instalacioni përpiqet ta kthejë vëmendjen pikërisht te ky çast. Në qendër ndodhet një mural monumental, i mbushur me numra, simbole, rrathë, shkrime dhe vizatime spontane. Në pamje të parë, gjithçka duket e çrregullt. Megjithatë, ky çrregullim është pjesë e vetë idesë së veprës. Numrat nuk ndjekin një rend të qartë, shenjat mbivendosen dhe asnjë element nuk duket se i përket një kronologjie të caktuar. Muralja bëhet kështu një lloj harte e kujtesës, ku përvoja, informacioni, mendimet dhe gjurmët e jetës bashkëjetojnë pa një fillim apo fund të përcaktuar.
Në këtë hapësirë, koha nuk paraqitet më si një vijë e drejtë. Ajo shfaqet si diçka e fragmentuar dhe subjektive. Kujtesa jonë nuk funksionon sipas kalendarit. Një ngjarje e largët mund të rikthehet papritur nga një imazh, një zë apo një objekt. Një moment i së kaluarës mund të jetë më i pranishëm në ndërgjegjen tonë sesa diçka që po ndodh tani. E ardhmja, nga ana tjetër, shpesh hyn në të tashmen përmes pritshmërive, planeve dhe frikës. Në këtë kuptim, koha që përjetojmë brenda vetes nuk është gjithmonë e njëjtë me kohën që masim me orë.
Pikërisht për këtë arsye, orët mekanike të vendosura në dysheme janë një element qendror i instalacionit. Dikur ato kishin një funksion të qartë: të tregonin kohën. Brenda veprës, ky funksion humbet. Orët nuk janë më mjete matëse, por objekte që mbartin kujtesën e kalimit. Të shpërndara në dysheme, ato krijojnë përshtypjen e një kohe të copëzuar, të një sistemi që dikur ishte i rregullt, por që tani është shpërbërë. Midis tyre ndodhet edhe një orë e thyer. Ajo nuk është vetëm një objekt i dëmtuar; bëhet një shenjë e pamundësisë për ta ndalur atë që vazhdon të ecë edhe kur mjetet tona për ta matur pushojnë së funksionuari.
Këtu qëndron edhe një nga pyetjet themelore të veprës: a është koha diçka që ne e kontrollojmë, apo është ajo që përcakton mënyrën se si jetojmë? Njeriu ka krijuar orët dhe kalendarët për t’i dhënë rend një realiteti që në vetvete nuk na bindet. Ne mund ta masim një orë, por nuk mund ta zotërojmë atë. Mund të dimë saktësisht sa minuta kanë kaluar, por kjo nuk na tregon se çfarë vlere ka pasur ajo kohë për një njeri.
Kjo marrëdhënie me kohën është bërë edhe më e ndërlikuar në epokën e teknologjisë. Jetojmë në një realitet ku informacioni qarkullon pa pushim dhe ku kërkesa për vëmendjen tonë është pothuajse e vazhdueshme. Telefoni, rrjetet sociale, puna dhe komunikimi dixhital e kanë bërë të vështirë të përjetosh një moment pa ndërprerje. Shpesh kemi përshtypjen se nuk kemi mjaftueshëm kohë, edhe pse një pjesë e madhe e ditës kalon duke reaguar ndaj gjërave që kërkojnë menjëherë vëmendjen tonë. Koha kthehet kështu në një burim që duhet shfrytëzuar, matur dhe optimizuar.
Në këtë kuptim, “Stop the Time” nuk flet vetëm për kohën si fenomen abstrakt. Ai flet edhe për mënyrën se si shoqëria bashkëkohore na mëson ta përjetojmë atë. Shpejtësia është bërë pjesë e pandashme e jetës sonë. Të jesh vazhdimisht i zënë dhe në lëvizje është kthyer në një gjendje të zakonshme, ndërsa të ndalosh mund të duket si humbje kohe. Instalacioni përpiqet ta përmbysë për një çast këtë logjikë. Ndalimi këtu nuk është pasivitet, por një mënyrë për të vërejtur atë që zakonisht kalon pa u parë.
Në fund, instalacioni kthehet te një pyetje e thjeshtë, por e vështirë për t’u shmangur: çfarë bëjmë me kohën që kemi? Nuk mund ta ndalim dhe as ta kthejmë pas. Mund ta masim, ta planifikojmë dhe ta organizojmë, por nuk mund ta zotërojmë. Ajo që mund të bëjmë është të zgjedhim se si do ta përjetojmë dhe çfarë gjurmësh do të lëmë gjatë kalimit tonë nëpër të.
“Stop the Time” nuk kërkon të ndalojë kohën. Kërkon të ndalojë për një moment njeriun, për ta bërë atë të vetëdijshëm se koha është duke kaluar. Orët në dysheme, ora e thyer dhe muri i mbushur me gjurmë nuk janë një përpjekje për t’i dhënë kohës një përgjigje përfundimtare. Përkundrazi, ato e lënë pyetjen të hapur: a është koha ajo që na formon ne, apo jemi ne ata që i japim kuptim kohës?
Ndoshta nuk mund ta ndalim kohën. Por mund të ndalemi për një çast dhe ta shohim. Dhe ndoshta, në fund, ajo që mbetet nuk është koha që kemi matur, por gjurma që kemi lënë brenda saj.
ObserverKult
