Duke u siguruar një rrjetë sigurie financiare shkrimtarëve, artistëve dhe akademikëve tanë të moshuar, ne nuk po bëjmë bamirësi, por një investim strategjik në dinjitetin tonë kombëtar. Vetëm duke i çliruar këto mendje të ndritura nga ankthi i mjerimit material, mund të garantojmë që ato të vazhdojnë të mbeten produktive, të kthjellëta dhe frymëzuese për brezat që vijnë. Është koha të veprohet, që kultura të mos mbetet vetëm një fjalë e bukur nëpër ligje, por një premtim i mbajtur për dinjitet njerëzor.
Nga Emin AZEMI
Sa vlen një jetë e tërë e dedikuar artit, shkrimit dhe të vërtetës, kur në muzgun e saj mbetesh i harruar, pa ilaçe dhe në kufijtë e mbijetesës? Ky nuk është një skenar fiktiv, por realiteti i hidhur me të cilin përballen sot dhjetëra shkrimtarë, artistë dhe gazetarë veteranë në Kosovë dhe Maqedoni të Veriut. Sistemi i paqëndrueshëm i tranzicionit dhe skemat e ngurta pensionale po dënojnë me varfëri pikërisht ata që ndërtuan kujtesën tonë kolektive.
Ndërsa ne mjaftohemi me postime ngushëlluese në rrjetet sociale kur ndonjë ikonë e jona ndërron jetë në varfëri, Evropa Perëndimore ka kohë që ka gjetur mekanizma institucionalë për të mbrojtur dinjitetin e elitës së saj intelektuale. Pyetja që shtrohet sot është: Pse nuk po i zbatojmë dhe ne këto modele?
Shtetet perëndimore nuk e lënë kulturën në mëshirë të fatit apo të boshllëkut të pensioneve minimale. Në Gjermani, skema e famshme Künstlersozialkasse (KSK) (Arka e Sigurimeve Shoqërore për Artistët) funksionon si një ombrellë ku shteti dhe kompanitë që blejnë art (filma, libra, piktura, fotografi, skulptura, disqe) paguajnë gjysmën e kontributeve pensionale të artistëve të pavarur. Në Britani dhe vendet skandinave, sistemi “Public Lending Right” (PLR) u garanton autorëve të ardhura pasive sa herë që librat e tyre huazohen në biblioteka – një rrejtë sigurie që vazhdon edhe në pleqëri.
Por, modeli më human dhe më i përshtatshëm për realitetin tonë vjen nga Italia. Në vitin 1985, shteti italian miratoi të ashtuquajturin “Ligji Bacchelli”. Ky ligj specifik u garanton një pension jetësor shtesë njerëzve të shquar në art, shkencë apo gazetari, të cilët gjenden në kushte të vështira ekonomike.
Përmes këtij ligji, Italia shpëtoi nga mjerimi figura të përmasave botërore, si poeteshën Alda Merini, gazetarin e guximshëm investigativ Riccardo Orioles, apo aktorin e Pasolinit, Franco Citti. Kur sëmundja apo tregu i egër i la pa asgjë, shteti ndërhyri, jo si lëmoshë, por si mirënjohje për pasurinë shpirtërore që ata i lanë vendit.
Në tregun tonë të vogël, ku tirazhet e librave janë minimale dhe gazetaria e pavarur shpesh ka funksionuar jashtë zyrave të rregullta tatimore, pensionet e intelektualëve tanë janë lënduese. Një shkrimtar që ka lënë pas dhjetëra romane, apo një gazetar që ka rrezikuar jetën në vitet e vështira të ’90-ta, sot trajtohet njësoj si dikush që nuk ka punuar asnjë ditë, duke marrë një pension social që nuk mbulon as mjekimet bazë.
Krijimi i një “Ligji Bacchelli Ballkanik” ose një “Ligji për dinjitetin kulturor” në Kosovë, Maqedoni të Veriut dhe Shqipëri, nuk është një luks, por një emergjencë kombëtare.
Për të funksionuar, ky mekanizëm duhet të mbështetet në katër shtylla kryesore:
E para, pensioni shtesë nuk duhet t’u ndahet të gjithëve mekanikisht. Ai duhet t’u rezervohet atyre që kanë kontribut të dëshmuar (çmime, vepra publike) dhe që njëkohësisht vërtetohet se kanë të ardhura nën pagën minimale. Këtu duhet zbatuar kriteri i dyfishtë (meritë + nevojë).
E dyta, për të shmangur sëmundjen e vjetër ballkanike të klientelizmit partiak, dosjet duhet të vlerësohen nga komisione të pavarura, të përbëra nga akademikë, shoqata shkrimtarësh dhe gazetarësh profesionistë, pa ndërhyrjen e qeverive dhe partive politike.
E treta, fondi për këto pensione nuk ka pse të rëndojë buxhetin e shtetit. Ai mund të gjenerohet nga një përqindje e vogël e taksës mbi reklamat televizive, biletat e koncerteve të huaja apo nga Lotaria Kombëtare.
E katërta, skemat aktuale të meritave duhet të ndryshojnë filozofinë. Paratë publike nuk duhet t’u shkojnë artistëve që tashmë janë të pasur apo kanë biznese profitabile, por duhet të ridrejtohen ekskluzivisht te ata që janë në krizë ekzistenciale dhe shëndetësore.
Mënyra se si një shtet sillet me të moshuarit e tij tregon qytetërimin e tij, por mënyra se si sillet me artistët dhe intelektualët e tij të moshuar, tregon nëse ai shtet ka apo jo vetëdije kulturore.
Shtetet tona nuk e kanë luksin të humbin apo të poshtërojnë mendjet e tyre të ndritura. Miratimi i një ligji të ngjashëm me atë italian do të ishte hapi i parë drejt korrigjimit të një padrejtësie sociale. Është koha që shteti të mos kujtohet për elitën vetëm nëpër funerale shtetërore, por t’u sigurojë atyre një jetesë me dinjitet sa janë gjallë.
Ndryshe nga profesionet e tjera, shkrimtarët, artistët dhe akademikët nuk e ndërpresin punën e tyre ditën që mbushin moshën e pensionit. Për ta, krijimtaria dhe kërkimi shkencor janë misione jetësore, jo thjesht një orar pune. Ata vazhdojnë të shkruajnë romane, të pikturojnë, të botojnë punime shkencore dhe të pasurojnë shoqërinë me përvojën e tyre të çmuar edhe në dekadën e shtatë apo të tetë të jetës.
Megjithatë, truri dhe shpirti i tyre nuk mund të prodhojnë dot vlera nëse janë të rrethuar nga ankthi i mbijetesës. Ata do të jenë të pafrytshëm në fushën e tyre nëse detyrohen të bëjnë një jetë të mjerueshme materiale. Është e pamundur të kërkosh frymëzim artistik apo analizë të kthjellët akademike nga një mendje që gjithë ditën mendon se si do t’i sigurojë paratë për ilaçet e radhës apo për faturën e energjisë elektrike. Duke mos u siguruar kushtet minimale të jetesës, shteti nuk po varfëron individët, por po saboton potencialin e tyre për të prodhuar ende kulturë dhe dije për brezat e rinj.
Duke u siguruar një rrjetë sigurie financiare shkrimtarëve, artistëve dhe akademikëve tanë të moshuar, ne nuk po bëjmë bamirësi, por një investim strategjik në dinjitetin tonë kombëtar. Vetëm duke i çliruar këto mendje të ndritura nga ankthi i mjerimit material, mund të garantojmë që ato të vazhdojnë të mbeten produktive, të kthjellëta dhe frymëzuese për brezat që vijnë. Është koha të veprohet, që kultura të mos mbetet vetëm një fjalë e bukur nëpër ligje, por një premtim i mbajtur për dinjitet njerëzor.
ObserverKult
Lexo edhe:
