reklamë

Trauma, përralla dhe etika e përfaqësimit në romanin “Kësulëkuqja, përrallë për të rritur”

Nga Sarë Gjergji

1. Përralla pas fundit të pafajësisë

Romani Kësulëkuqja, përrallë për të rritur i Ag Apollonit i reziston një leximi të vetëm. Ai mund të lexohet si rishkrim i një përralle të njohur, si roman mbi luftën dhe pasluftën, si tekst metafiksional, si rrëfim mbi dhunën seksuale, por edhe si reflektim mbi vetë mundësinë dhe përgjegjësinë e letërsisë për ta përfaqësuar dhimbjen e tjetrit. Rëndësia e veprës nuk qëndron vetëm në bashkëjetesën e këtyre temave. Më vendimtare është mënyra se si ato lidhen me strukturën e romanit, deri në atë pikë sa forma bëhet pjesë e argumentit etik të tij.

Që në titull, Apolloni aktivizon një figurë të ngulitur thellë në imagjinatën kulturore evropiane: Kësulëkuqen. Por sintagma “përrallë për të rritur” e çrregullon menjëherë horizontin tradicional të pritjes. Përralla nuk paraqitet më si territor i sigurt i fëmijërisë, i edukimit dhe i moralit të thjeshtë. Ajo rikthehet si strukturë ku bashkëjetojnë joshja, frika, trupi, kërcënimi dhe pushteti.

Vetë romani e formulon qartë këtë zhvendosje: “Po, Kësulëkuqja para se të bëhej përrallë për fëmijë, ishte histori për të rritur” (Apolloni, 2022, f. 12). Ky pohim duhet lexuar si një prej çelësave poetikë të veprës. “Përralla për të rritur” nuk nënkupton vetëm një variant me përmbajtje seksuale apo të dhunshme. Ajo kërkon edhe një lexues “të rritur” në kuptimin kritik: një lexues që nuk kënaqet më me moralin sipërfaqësor të përrallës, por pyet se çfarë marrëdhëniesh pushteti janë fshehur brenda tij.

Prandaj Apolloni nuk e përdor Kësulëkuqen për nostalgji. Përkundrazi, ai e rikthen përrallën në mënyrë që ta çmontojë pafajësinë e saj të supozuar. Vajza, Ujku, pylli, gjyshja dhe shtrati mund të lexohen tashmë jo vetëm si elemente të një rrëfimi për fëmijë, por si pjesë të një skenari kulturor mbi rrezikun, trupin, dëshirën dhe dhunën.

Në këtë proces, figura e Ujkut çlirohet nga funksioni i saj zoologjik. Ujku mund të jetë grabitqari i përrallës, por mund të bëhet edhe shenjë e burrit, e dhunuesit, e pushtetit, e vështrimit, e autoritetit dhe, më vonë, madje edhe e një forme të caktuar të autorësisë. Rreziku nuk banon më vetëm në pyll. Ai mund të vendoset në marrëdhënien intime, në teatër, në gjuhë, në kujtesë dhe në mënyrën se si vuajtja e një personi shndërrohet në rrëfim.

Kjo është arsyeja pse romani nuk duhet reduktuar në një erotizim modern të Kësulëkuqes. Më bindëse është të thuhet se Apolloni e përdor përrallën për të hetuar pamundësinë e pafajësisë pas dhunës: pafajësinë e përrallës, të autorit, të shikimit, të kujtesës dhe, në fund, të vetë letërsisë.

2. Palimpsesti, performanca dhe autori

Një nga mekanizmat themelorë të romanit është ndërtekstualiteti. Vepra nuk ndërtohet vetëm mbi Kësulëkuqen, por mbi një rrjet tekstesh, figurash dhe formash kulturore: Lolita, Judita dhe Holoferni, Bibla, drama, kënga, filmi, kultura popullore dhe dëshmia historike.

Siç argumenton Xhulia Kristeva (Julia Kristeva) në studimin Word, Dialogue and Novel, çdo tekst ndërtohet në marrëdhënie me tekste të tjera dhe përthith e transformon tekste pararendëse. Autorja e përshkruan këtë ndërthurje përmes figurës së një “mozaiku citimesh”. Kjo perspektivë përputhet ngushtë me mënyrën se si funksionon romani i Apollonit. Kësulëkuqja tradicionale nuk zhduket, por hyn në një tekst të ri, ku kuptimet e saj ndryshojnë përmes kontaktit me historinë, erotizmin, teatrin dhe traumën.

Në veprën Palimpsests: Literature in the Second Degree, Zherar Zheneti (Gérard Genette) e shpjegon hipertekstualitetin si marrëdhënien transformuese ndërmjet një teksti të mëvonshëm, hipertekstit, dhe një teksti pararendës, hipotekstit. Në këtë kuptim, përralla tradicionale e Kësulëkuqes mund të shihet si një hipotekst i rëndësishëm i romanit të Apollonit: struktura e vjetër vazhdon të jetë e dallueshme, por ajo transformohet rrënjësisht nga teksti i ri.

Vetë romani e ekspozon këtë proces. Kur personazhet diskutojnë versionet e përrallës, përgjigjja ndaj pyetjes se cilin version mbështesin është: “Versionin tim, që është një përrallë për të rritur”, ndërsa pyetjes se çfarë është ky version i përgjigjen: “Diçka që po krijohet ndërkohë që po flasim” (Apolloni, 2022, f. 149).

Kjo fjali e bën procesin e shkrimit pjesë të vetë fabulës. Lexuesi nuk përballet vetëm me një histori të përfunduar, por me një tekst që e ekspozon prodhimin e vet. Pikërisht këtu vepra afrohet me logjikën postmoderne të vetërefleksivitetit.

Linda Haçën (Linda Hutcheon), në veprën A Poetics of Postmodernism: History, Theory, Fiction, trajton metafiksionin historiografik si një formë letrare që bashkon vetërefleksivitetin me një lidhje të theksuar me të kaluarën historike. Nuk është e nevojshme që romanin e Apollonit ta fusim mekanikisht në këtë kategori; më e kujdesshme është të themi se kjo qasje ndihmon në leximin e tensionit të tij ndërmjet vetëdijes për artificin letrar dhe materialit të historisë reale. Me rëndësi është edhe argumenti i Haçënit se rishkrimi i së kaluarës e bën atë objekt të një interpretimi gjithnjë të hapur ndaj së tashmes.

Në këtë palimpsest, Lorita është një nga figurat më komplekse. Ajo është njëherësh grua bashkëkohore, aktore, Kësulëkuqe moderne dhe figurë që hyn në dialog me Lolitën. Marrëdhënia onomastike Lorita–Lolita nuk duhet konsideruar vetëm si lojë emrash; ajo e vendos personazhin në një traditë letrare të vështrimit dhe të erotizimit të vajzës ose gruas.

Laura Malvi (Laura Mulvey), në studimin Visual Pleasure and Narrative Cinema, analizon mënyrën se si vështrimi kinematografik mund ta vendosë figurën femërore në pozitën e objektit të shikimit, ndërsa pozita aktive i atribuohet subjektit mashkullor. Edhe pse kjo teori është formuluar për kinemanë, ajo mund të përdoret me kujdes si instrument analogjik për të lexuar tensionin e vështrimit në roman.

Por Lorita nuk mbetet objekt pasiv. Ajo ironizon, provokon, ndërhyn dhe e kthen vështrimin. Për këtë arsye, koncepti i vështrimit mashkullor duhet përdorur për ta identifikuar tensionin, jo për ta mbyllur interpretimin e personazhit.

Marrëdhënia e saj me Maksin e bën veçanërisht të dukshëm këtë dyzim. Kur ai përpiqet ta kuptojë nëpërmjet referencave letrare dhe roleve që i njeh, Lorita i përgjigjet jo vetëm si personazh i vështruar, por edhe si bashkëbiseduese që mund t’ia prishë rendin interpretues. Ironia dhe vetëdija e saj skenike nuk e zhdukin asimetrinë e kësaj marrëdhënieje; ato tregojnë, përkundrazi, se aftësia për të vepruar mund të zhvillohet brenda një hapësire ku gruaja vazhdon të vështrohet dhe të përkufizohet nga tjetri (Apolloni, 2022, f. 14–29).

Në këtë pikë, trupi femëror në roman nuk mund të trajtohet vetëm si simbol i rrezikut ose i viktimizimit. Figura e Loritës përmban edhe vetëdijen për mënyrën se si kultura e vë trupin në skenë. Afërsia e emrit të saj me Lolitën, ndërthurja me figurën e Juditës dhe lojërat e saj me role e zhvendosin kuptimin nga një identitet i paracaktuar drejt një procesi negociimi ndërmjet ekspozimit, dëshirës dhe kundërshtimit. Kështu, leximi i saj si Kësulëkuqe moderne nuk e shuan individualitetin e personazhit, por nxjerr në pah tensionin midis skenarit kulturor që i ofrohet dhe përgjigjes së saj ndaj atij skenari.

Këtu është i dobishëm edhe koncepti i performativitetit gjinor i Xhudit Batlerit (Judith Butler). Në veprën Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, Batleri argumenton se gjinia nuk është një identitet i pandryshueshëm që paraprin veprimet, por ndërtohet e riprodhohet në kohë përmes praktikave dhe akteve të përsëritura.

Kjo perspektivë ka rëndësi të veçantë për Loritën sepse ajo është aktore. Ajo nuk luan vetëm role në skenë; vetë romani vazhdimisht e vendos në kufirin ndërmjet rolit dhe identitetit. Kësulëkuqja, Lorita dhe Judita nuk janë domosdoshmërisht identitete që përjashtojnë njëra-tjetrën, por role që mund të mbivendosen. Duke qenë njëkohësisht e ndërgjegjshme për rolin dhe e ekspozuar ndaj vështrimit të tjetrit, Lorita i shmanget si përfytyrimit të gruas vetëm si viktimë, ashtu edhe idealizimit të saj si figurë që mund të dalë plotësisht jashtë marrëdhënieve të pushtetit. Në këtë kuptim, performanca nuk është thjesht maskim, por një mënyrë për të zbuluar dhe për të negociuar kufijtë e subjektivitetit.

Pikërisht këtu merr kuptim pyetja e vonshme e Maksit: “Si mund ta dimë kur një aktore nuk shtiret?” (Apolloni, 2022, f. 197). Pyetja tejkalon teatrin. Ajo prek një problem të të gjithë romanit: ku përfundon performanca dhe ku fillon përvoja; kur është Kësulëkuqja rol dhe kur është grua; kur është Ujku figurë letrare dhe kur është manifestim i pushtetit real?

Nëse Lorita problematizon rolin, Maksi Ujkani problematizon autorësinë.

Ai është shkrimtar dhe dramaturg. Në një moment thotë se po shkruan roman dhe, pyetjes për temën e tij, i përgjigjet: “Për përdhunimet në luftë” (Apolloni, 2022, f. 30). Pak më vonë, problemi bëhet edhe më i qartë: “Shikoj! Dëgjoj! Janë fragmente të personave të përdhunuem vërtet. I mbledh kështu se më duhen për romanin” (Apolloni, 2022, f. 33).

Në këto fjali gjendet një prej nyjeve më të rëndësishme etike të veprës. Trauma nuk është vetëm objekt i romanit; bëhet objekt i një personazhi që dëshiron ta kthejë atë në letërsi. Kështu lind pyetja: çfarë ndodh kur dhimbja e tjetrit bëhet “material”?

Maksi mund ta ruajë dëshminë nga harresa, por njëkohësisht ka fuqinë ta përzgjedhë, ta montojë dhe ta estetizojë. Prandaj ai nuk është domosdoshmërisht Ujku në kuptimin e dhunuesit fizik. Përkundrazi, afërsia e tij me Ujkun është më shqetësuese pikërisht sepse i hap romanit mundësinë të pyesë nëse ekziston edhe një formë simbolike e zotërimit të tjetrit përmes shkrimit.

Këtu duhet bërë patjetër dallimi ndërmjet Maksit si personazh dhe Ag Apollonit si autor real. Romani nuk kërkon identifikim biografik. Maksi funksionon si figurë autoriale përmes së cilës vetë shkrimi vendoset nën dyshim.

3. Trauma, dëshmia dhe paslufta

Kur zëri dëshmues hyn në roman, struktura e lojës ndërtekstuale merr një peshë tjetër. Dëshmia nuk sillet si çdo tekst tjetër që mund të përthithet në palimpsest. Ajo përfaqëson kufirin ku loja estetike duhet të përballet me vuajtjen reale.

Keti Karuthi (Cathy Caruth), në veprën Unclaimed Experience: Trauma, Narrative, and History, e trajton traumën si një përvojë që nuk përvetësohet plotësisht në çastin kur ndodh dhe që mund të rikthehet më vonë në kujtesë e në jetën e subjektit. Në këtë qasje, përvoja traumatike nuk i përket vetëm momentit të ngjarjes: pasojat e saj mund të shfaqen me vonesë, përmes rikthimeve të përsëritura dhe shpesh të pavullnetshme. Kjo marrëdhënie ndërmjet ngjarjes, vonesës dhe kujtesës është veçanërisht e dobishme për leximin e pasluftës në romanin e Apollonit.

Kjo logjikë e kohës së traumatizuar përmblidhet jashtëzakonisht mirë në fjalinë e Dritës: “Lufta e vërtetë filloi pas luftës” (Apolloni, 2022, f. 159).

Fjalia përmbys ndarjen kronologjike ndërmjet luftës dhe paqes. Në historinë politike, lufta mund të ketë fillim dhe fund. Në përvojën traumatike, fundi i konfliktit ushtarak nuk përbën domosdoshmërisht fundin e dhunës. Trauma vazhdon në trup, në kujtesë, në turp, në marrëdhëniet familjare dhe në reagimin e komunitetit.

Këtë dimension e ndriçon edhe dallimi që Dominik Lakapra (Dominick LaCapra) zhvillon në veprën Writing History, Writing Trauma ndërmjet acting out dhe working through. Koncepti i parë lidhet me rikthimin e së kaluarës traumatike në të tashmen, ndërsa i dyti me përpjekjen për ta përpunuar përvojën dhe për të krijuar një marrëdhënie më të dallueshme ndërmjet së shkuarës dhe së tashmes, pa e mohuar traumën.

Romani i Apollonit nuk paraqet një kalim të lehtë nga njëra gjendje te tjetra. Ai nuk ofron terapi letrare dhe as mbyllje të plotë të traumës. Përkundrazi, e mban plagën të hapur duke ia lejuar zërave të ndryshëm ta çrregullojnë organizimin e romanit.

Veçanërisht i rëndësishëm është fakti se viktima nuk reduktohet vetëm në figurën femërore. “Kori i burrave” përmban vargjet: “Mos më pyesni se kush jam! / Unë nuk kam fytyrë, as gjini. / Thjesht ekzistoj dhe vuaj” (Apolloni, 2022, f. 163).

Ky fragment e zhvendos traumën përtej identitetit gjinor. Fytyra dhe gjinia, dy shenja me të cilat subjekti njihet shoqërisht, humbin funksionin e tyre përpara vuajtjes. Mbetet zëri që kërkon të dëgjohet.

Këtu dëshmia bëhet një problem jo vetëm i të folurit, por edhe i dëgjimit. Dori Laubi (Dori Laub), në veprën Testimony: Crises of Witnessing in Literature, Psychoanalysis, and History, të shkruar së bashku me Shoshana Felmanin, e trajton dëgjuesin si pjesëmarrës thelbësor në procesin e dëshmisë. Nga kjo perspektivë, dëshmia traumatike nuk kërkon vetëm dikë që flet, por edhe një tjetër që është i gatshëm ta dëgjojë e ta njohë përvojën e rrëfyer.

Kjo është me rëndësi të veçantë për pasluftën e romanit. Viktima nuk përballet vetëm me kujtesën e asaj që ka ndodhur, por edhe me pyetjen nëse ekziston një komunitet i gatshëm ta dëgjojë.

Në këtë kontekst, koreve u takon një rol strukturor. Ato e zhvendosin traumën nga individi te kolektiviteti. “Kori i grave” thotë: “Na ishte një herë një vend me njëmijë e një lule. / Vendi ende është, po lulet më nuk janë” (Apolloni, 2022, f. 178).

Këtu formula “Na ishte një herë” nuk e hap më përrallën. Ajo hap elegjinë.

Forma e vjetër ruhet, por semantika e saj përmbyset. Në vend të botës fantastike kemi mungesën; në vend të premtimit të aventurës kemi inventarin e humbjes. Përralla bëhet një mënyrë për të artikuluar atë që realiteti historik e ka bërë të padurueshme.

Kjo e shpjegon edhe pohimin afër fundit të romanit: “Ne kemi përrallat për të mos vdekur nga realiteti” (Apolloni, 2022, f. 195).

Ky pohim nuk duhet lexuar si arratisje nga historia. Pas gjithë dhunës dhe dëshmive që romani ka sjellë, përralla nuk është mohim i realitetit, por formë për t’i dhënë atij një strukturë të përballueshme. Arti nuk e anulon plagën; ai krijon një hapësirë ku ajo mund të artikulohet.

4. Etika e përfaqësimit dhe kufijtë e letërsisë

Në këtë pikë del në plan të parë një problem thelbësor për interpretimin e romanit: në ç’mënyrë mund ta përfaqësojë letërsia traumën e tjetrit pa e përvetësuar atë? Vepra nuk propozon një përgjigje përfundimtare, por e mban të hapur pyetjen përmes marrëdhënies së ndërlikuar ndërmjet dëshmisë, autorit dhe formës artistike.

Nga njëra anë, letërsia mund të jetë hapësirë kujtese. Ajo mund të ruajë zëra që historia zyrtare i ka lënë në periferi, mund ta sfidojë heshtjen shoqërore dhe mund ta detyrojë lexuesin të përballet me një përvojë që ai nuk e ka jetuar.

Nga ana tjetër, letërsia posedon një pushtet të vetin. Shkrimtari zgjedh, monton, organizon, shkurton dhe vendos se çfarë do të bëhet e dukshme. Pikërisht për këtë arsye fjalia e Maksit se fragmentet e personave të përdhunuar i duhen “për romanin” është aq shqetësuese: ajo e zbulon hapur transformimin e dhimbjes së tjetrit në lëndë estetike.

Vlera e veprës qëndron në faktin se ajo nuk e fsheh këtë rrezik. Përkundrazi, e fut brenda strukturës së vet.

Prandaj metafiksioni i Apollonit nuk duhet parë si lojë formale e shkëputur nga trauma. Vetërefleksiviteti bëhet etik sepse romani refuzon ta paraqesë aktin e shkrimit si të pafajshëm.

Kjo e afron përsëri veprën me paradoksin që Haçën e sheh te postmodernizmi: e kaluara nuk mohohet, por rishkruhet duke ekspozuar njëkohësisht kushtet dhe problemet e vetë përfaqësimit. Në rastin e Apollonit, ky paradoks merr dimension veçanërisht etik, sepse objekti i përfaqësimit nuk është thjesht “e kaluara”, por trauma e personave realë.

Kështu kuptohet më qartë edhe hibriditeti formal i romanit. Përralla, drama, dialogu, dëshmia, kori, kultura popullore dhe reflektimi metafiksional nuk bashkëjetojnë vetëm për të demonstruar virtuozitet formal. Shumësia e formave mund të lexohet si refuzim i një zëri të vetëm që do të pretendonte pronësinë e së vërtetës. Përralla, për shembull, mund ta mbulojë dhunën me një formulë të njohur, ndërsa dokumenti, sado i rëndësishëm për regjistrimin e fakteve, nuk e përmban vetvetiu tërësinë e përvojës subjektive. Dëshmia, nga ana tjetër, kërkon të dëgjohet në veçantinë e saj dhe nuk mund të zëvendësohet pa humbje nga zëri i shkrimtarit. Megjithatë, edhe arti ka nevojë për formën e vet për ta bërë të mundur komunikimin letrar. Romani i mban në marrëdhënie këto mënyra të ndryshme të rrëfimit, pa ia dhënë asnjërës autoritetin e një përfaqësimi përfundimtar.

Përfundim

Kësulëkuqja, përrallë për të rritur i Ag Apollonit e tejkalon rishkrimin bashkëkohor të një përralle, duke u shndërruar në një reflektim mbi traumën, kujtesën dhe përgjegjësinë e letërsisë për ta përfaqësuar dhimbjen e tjetrit. Përmes ndërthurjes së formave dhe zërave të ndryshëm, romani vë në pikëpyetje jo vetëm mundësinë e një rrëfimi të pafajshëm, por edhe kufijtë e vetë aktit të rrëfimit.

Në këtë kuptim, vepra nuk synon ta mbyllë plagën përmes letërsisë, por ta vendosë letërsinë përballë saj. Arti mund ta ruajë kujtesën dhe ta kundërshtojë heshtjen, por nuk mund ta zotërojë përvojën që përfaqëson. Pikërisht këtu qëndron edhe pyetja themelore që romani lë të hapur: si të flitet për dhimbjen e tjetrit pa pretenduar se ajo na përket.

ObserverKult


Lexo edhe:

Në Tiranë u mbajt takim letrar me shkrimtarin, Ag Apolloni