reklamë

Shtëpia pa pasqyrë: Lufta, kujtesa dhe etika e njohjes

Majlinda Bregasi. “Shtëpia pa pasqyrë”, Dukagjini, Prishtinë, 2025

Nga Sarë Gjergji

1. Shtëpia, pasqyra dhe problemi i njohjes

Romani Shtëpia pa pasqyrë i Majlinda Bregasit e vendos kërkimin e identitetit në një botë ku afërsia njerëzore nuk sjell domosdoshmërisht siguri dhe ku përkatësia nuk është një gjendje e dhënë njëherë e përgjithmonë. Qysh në titull, dy elemente të përditshmërisë, shtëpia dhe pasqyra, vendosen në një marrëdhënie paradoksale. Shtëpia premton strehim, vazhdimësi e njohje; pasqyra sugjeron mundësinë që njeriu të përballet me figurën e vet. Mungesa e saj e prish këtë siguri të supozuar. Pyetja që shtrohet, në këtë kontekst, është se ku e gjen individi përkatësinë dhe në ç’masë arrin ta njohë veten përmes marrëdhënieve që e përkufizojnë.

Hipoteza që drejton këtë lexim është se njohja, në roman, nuk përbën një akt të vetëm  vetëvëzhgimi: ajo provohet përmes një bashkësie marrëdhëniesh ku fjala mund të mbrojë, të urdhërojë ose të përjashtojë. Titulli shërben kështu si nyjë interpretuese, jo si formulë që mbyll domethënien e veprës. Vlera e kësaj hipoteze duhet matur me mënyrën se si ndërtohen tri konfigurime të ndryshme narrative: vendimi i Nikut nën presionin e fjalës kolektive, puna e Serenës përballë cenueshmërisë së një pacienteje dhe bisedat e Lenës mbi marrëdhëniet e jetës së përditshme.

Në veprën Oneself as Another, Pol Rikëri (Paul Ricoeur) e trajton identitetin personal si problem që nuk shteron në qëndrueshmërinë e tipareve, por lidhet edhe me rrëfimin dhe marrëdhënien me tjetrin. Kjo perspektivë ofron një mënyrë të dobishme për t’i lexuar personazhet e Bregasit: ata nuk përkufizohen vetëm nga ajo që kanë qenë, por edhe nga ngjarjet që ua ndryshojnë vetëkuptimin dhe nga përgjigjet që marrin prej të tjerëve. Megjithatë, koncepti filozofik shërben këtu si instrument interpretimi, jo si dëshmi se romani e formulon shprehimisht një teori të identitetit.

2. Kompozicioni mozaikor dhe etika e këndvështrimit

Njësitë e titulluara dhe zhvendosjet e shpeshta nga një mjedis e një qendër përjetimi te tjetra krijojnë një kompozicion mozaikor. Kalimi nga bisedat familjare te spitali, nga përditshmëria te përgatitja për luftë, nuk ka vetëm funksion ritmik. Ai shmang privilegjimin e një përvoje të vetme dhe i kërkon lexuesit të rindërtojë marrëdhëniet ndërmjet historive. Rrëfimi nuk ofron një zë gjithëshpjegues që t’i neutralizojë kontradiktat; vëmendja duhet të kalojë nga ajo që ndodh te mënyra si përjetohet dhe rrëfehet ngjarja.

Zherar Zheneti (Gérard Genette), në Narrative Discourse: An Essay in Method, dallon ndër të tjera rendin e ngjarjeve nga rendi i paraqitjes së tyre, kohëzgjatjen e ngjarjes nga hapësira që i kushton rrëfimi, si dhe mënyrat e rregullimit të informacionit narrativ. Pa e imponuar mekanikisht këtë skemë mbi romanin, mund të vërehet se Bregasi ndryshon shpejtësinë dhe qendrën e vëmendjes: disa situata zbërthehen në dialog, kurse ngjarje me peshë të madhe për jetën e personazheve arrijnë përmes lajmit ose kujtimit. Kështu krijohet një mospërputhje domethënëse ndërmjet madhësisë së ngjarjes dhe hapësirës së saj tekstuale.

Skenat e Lenës me Sibilën dhe Dritën (Bregasi, 2025, f. 134–143) e ilustrojnë mirë rëndësinë e dialogut. Replikat e shkurtra, kundërshtimet dhe kalimet e menjëhershme të temës bëjnë të dukshme jo vetëm marrëdhënien mes personazheve, por edhe vështirësinë e komunikimit të plotë. E thëna nuk e shteron gjithmonë atë që personazhi mendon ose ndien. Në disa raste, megjithatë, dendësia e dialogëve e pakëson dallueshmërinë e zërave individualë. Ky është një kufizim estetik që duhet pranuar krahas meritës së gjallërisë skenike.

3. Lufta: kur fjala e kolektivit kërkon ta zëvendësojë gjykimin individual

Në kapitullin «Nisja për luftë» (Bregasi, 2025, f. 68–76), përvoja e Nikut ndërtohet në pikën e takimit mes vendimit personal dhe kërkesës së kolektivit. Fjalimi i komandantit, veçanërisht në faqen 69, e formulon përballjen përmes ndarjeve të prera: fitore ose humbje, çlirim ose nënshtrim, ne dhe ata. Një ligjërim i tillë ka funksion performativ në kuptimin e gjerë të fjalës: ai nuk kufizohet te përshkrimi i situatës, por përpiqet të prodhojë gatishmëri, bindje dhe një horizont ku dhuna paraqitet si domosdoshmëri.

Vëzhgimi i afërt i kapitullit tregon se gjuha e mobilizimit paraprin përvojën vetjake të luftës. Në f. 69, fjalimi vendos përballë njëra-tjetrës alternativat e çlirimit dhe të nënshtrimit, duke e ngushtuar hapësirën e dyshimit. Meqenëse ky ligjërim i përket një personazhi të romanit, ai nuk mund të njëjtësohet domosdoshmërisht me qëndrimin e autores. Përkundrazi, dallimi ndërmjet fjalës së figurës së autoritetit dhe përvojës së individëve krijon hapësirë për një lexim kritik të marrëdhënies ndërmjet ligjërimit kolektiv dhe përjetimit individual (Bregasi, 2025, f. 68–69).

Rëndësia e skenës nuk qëndron te fakti i njohur se ligjërimi luftarak mund të jetë i ashpër. Më domethënëse është zhvendosja e përgjegjësisë: vlerësimi i individit rrezikon t’i nënshtrohet një gjuhe që e shpall paraprakisht të drejtë veprimin e grupit. Niku kërkon një vend brenda një qëllimi më të madh se vetja, por përfshirja në atë qëllim e vë përballë mundësisë që të mos e dallojë më thirrjen për sakrificë nga detyrimi për bindje.

Prania e ceremonisë së bekimit dhe e figurave të autoritetit në vijim të kapitullit (f. 70–71) e ndërlikon këtë proces. Autoriteti ushtarak dhe ai fetar nuk duhen barazuar automatikisht, por bashkëprania e tyre e përforcon peshën simbolike të vendimit të Nikut. Në nivel narrativ, ceremoniali e ngre ngjarjen në regjistër solemn, ndërkohë që pasojat konkrete të luftës mbeten të paparashikueshme. Lajmi për ekipin e Aleksit (f. 76) e vendos retorikën mobilizuese përballë cenueshmërisë së jetës njerëzore. Ky kontrast i heq ligjërimit heroik privilegjin e fjalës së fundit.

Këtu duhet ruajtur dallimi ndërmjet shenjave tekstuale dhe përcaktimit historik. Kushtimi «Kosovës», në fillim të librit, si dhe fjalori i atdheut e i çlirimit, përbëjnë tregues  domethënës të horizontit kulturor të veprës; megjithatë, ato nuk mjaftojnë vetvetiu për të identifikuar çdo episod të luftës me një ngjarje historike të veçantë. Leximi akademik duhet të ndjekë dëshmitë konkrete të fabulës para se të propozojë një përkim të prerë me kronologjinë historike.

4. Serena dhe etika e kujdesit: përgjegjësia për jetën e veçantë

Në kundërvënie me gjuhën e përgjithësimeve kolektive, skenat e spitalit përqendrohen te një jetë e veçantë, te pasiguria e saj dhe te përgjegjësia që kërkon prania e tjetrit. Në episodin «Lutja e babait» (Bregasi, 2025, f. 128–133), mjekja Serena përballet me shqetësimin e Nikut për vajzën e tij dhe me kërkesat e një ndërhyrjeje të vështirë. Drama nuk e zëvendëson dijen mjekësore, por nxjerr në pah kufijtë brenda të cilëve ajo ushtrohet: vendimi duhet marrë edhe kur rezultati nuk mund të premtohet.

Xhoan Tronto (Joan C. Tronto), në Moral Boundaries: A Political Argument for an Ethic of Care, e trajton kujdesin jo thjesht si ndjenjë private ose cilësi të një gjinie, por si praktikë përgjegjësie e lidhur me nevojat, varësinë dhe marrëdhëniet njerëzore. Në këtë dritë, veprimi i Serenës nuk ka vlerë vetëm për shkak të dhembshurisë së mundshme. Ai kërkon vëmendje ndaj gjendjes së tjetrit, aftësi për të reaguar dhe gatishmëri për të mbajtur barrën morale të një vendimi të vështirë.

Prandaj kundërvënia ndërmjet Nikut dhe Serenës nuk duhet thjeshtuar në ndarjen burrë–dhunë dhe grua–kujdes. Ajo është para së gjithash një kundërvënie mënyrash të arsyetuari dhe  të vepruari. Ligjërimi i luftës e vë personin në shërbim të një qëllimi kolektiv; praktika e kujdesit e rikthen vëmendjen te papërsëritshmëria e njeriut konkret. Kjo nuk do të thotë se rrëfimi e mohon çdo kuptim të veprimit kolektiv, as se profesioni mjekësor e zgjidh vetvetiu çdo konflikt moral. Përkundrazi, pikërisht pamundësia e garancisë e bën përgjegjësinë më të dukshme.

Pesha etike e episodit del nga një hollësi e kompozimit të tij: rrëfimi nis me gjuhën teknike të ndërhyrjes — «Anestezia duket se funksionon» — dhe zhvendoset pastaj te ankthi i të afërmit, i cili kërkon një siguri që mjekja nuk mund ta japë (Bregasi, 2025, f. 128–129). Ky kalim mes dy regjistrave nuk është vetëm kontrast leksikor. Ai konkretizon dallimin mes kompetencës profesionale dhe kufirit njerëzor të parashikimit. Serena vepron, por nuk zotëron rezultatin. Ajo duhet njëkohësisht të ruajë aftësinë e vendimmarrjes dhe të njohë peshën e frikës së tjetrit.

Në f. 130–132, komunikimi mes Serenës dhe Nikut mbetet i kushtëzuar nga ritmi i sallës së operacionit dhe nga domosdoshmëria e kthimit në punë. Kjo kohë e ngjeshur e kujdesit ndryshon rrënjësisht nga koha retorike e fjalimit luftarak: ajo nuk premton epërsi morale përmes deklarimit, por e provon përgjegjësinë përmes veprimit. Në këtë pikë, koncepti i kujdesit i Trontos ndihmon për të emërtuar atë që vetë skena e vë në lëvizje; teoria nuk e zëvendëson provën letrare (Bregasi, 2025, f. 130–132).

5. Lena, marrëdhëniet dhe vetëdija e papërfunduar

Lena e zhvendos problemin e përgjegjësisë nga situatat e skajshme te jeta e zakonshme. Në bisedat me Sibilën dhe Dritën (f. 134–143), marrëdhëniet janë njëkohësisht mbështetje dhe burim pasigurie. Afërsia nuk e garanton njohjen: të jesh i pranishëm mes të tjerëve nuk do të thotë domosdoshmërisht të jesh kuptuar prej tyre. Pikërisht kjo mospërputhje e bën përditshmërinë një terren të rëndësishëm të romanit, jo një ndërprerje pa peshë mes ngjarjeve dramatike.

Biseda e Lenës me Sibilën në kapitullin «Monotonia» nis në një regjistër thuajse të zakonshëm, por pikërisht përsëritja dhe hezitimi e kthejnë të zakonshmen në problem. Në f. 134–135, fjalët kërkohen dhe përsëriten përpara se të qartësohet shqetësimi. Pyetja e Dritës «Çfarë është monotonia?» (f. 137) merr një domethënie që shkon përtej kërkesës për përkufizim, duke nxjerrë në pah vështirësinë e artikulimit të përvojës së jetuar. Në vend të një vetërrëfimi të pandërprerë, kuptimi i vetes ndërtohet përmes dialogut, ku fjala individuale përballet vazhdimisht me përgjigjen e tjetrit (Bregasi, 2025, f. 134–137).

Në vijim, biseda me Dritën e shtyn vëmendjen nga përjetimi vetjak te detyrimet që krijojnë lidhjet. Replikat e shkurtra, kërkesa për premtim dhe luhatja mes afrimit e tërheqjes e bëjnë komunikimin një veprim me pasoja, që shkon përtej përcjelljes së informacionit (Bregasi, 2025, f. 138–143). Këtu koncepti i identitetit rrëfimor i Rikërit merr një përdorim më të saktë: vazhdimësia e vetes nuk paraqitet si pronë e sigurt e individit, por si një detyrë e pambyllur në marrëdhënie.

6. Trauma, ëndrra dhe koha që nuk mbyllet

Romani e përfytyron frikën jo vetëm si reagim ndaj kërcënimit të çastit, por edhe si përvojë që mund të ndikojë në perceptim. Episodi «Ëndrra» (Bregasi, 2025, f. 182–183) e lëviz kufirin ndërmjet së mundshmes, së përfytyruarës dhe së përjetuarës. Në vend që ta trajtojë ëndrrën vetëm si zbukurim psikologjik ose mjet pezullimi, leximi kritik mund ta kuptojë si formë të rikthimit të pasigurisë përtej rrethanës së drejtpërdrejtë të rrezikut.

Keti Karuthi (Cathy Caruth), në Unclaimed Experience: Trauma, Narrative, and History, e shqyrton traumën si përvojë që nuk përvetësohet domosdoshmërisht plotësisht në momentin e ngjarjes dhe që mund të rikthehet më vonë në mënyra të përsëritura. Kjo perspektivë ndihmon të kuptohet pse koha psikologjike e personazheve nuk përkon gjithmonë me kronologjinë e jashtme. Megjithatë, duhet bërë kujdes: jo çdo ëndërr, frikë apo ndërprerje narrative është vetvetiu provë e traumës klinike. Vlera e nocionit këtu është letrare dhe interpretuese, jo diagnostike.

Në episodin «Ëndrra», rrëfimi e shfaq frikën përmes lëvizjes së papritur, zhurmës dhe përpjekjes për t’i dhënë kuptim rrezikut. Fillimi i skenës regjistron gjendjen e alarmit, kurse dialogu i mëtejshëm e lidh përjetimin me një mjedis ku kërcënimi mund të keqkuptohet ose të zmadhohet (Bregasi, 2025, f. 182–183). Për këtë arsye, më bindës sesa një etiketim i menjëhershëm i të gjithë episodit si «traumatik» është dallimi midis efektit të ankthit të prodhuar nga teksti dhe diagnozës psikologjike, të cilën romani nuk e kërkon.

7. Poetika e sendeve dhe kufijtë e simbolizimit

Shtëpia dhe pasqyra janë dy elementet e titullit, por kuptimi i tyre nuk është i mbyllur. Pasqyra zakonisht e kthen pamjen e trupit; në leximin figurativ, ajo mund të përfaqësojë mundësinë e njohjes së vetes. Një shtëpi pa të sugjeron se intimiteti dhe përkatësia nuk garantojnë më një figurë të qëndrueshme të identitetit. Megjithatë, mungesa mund të lexohet edhe ndryshe: si ndërprerje e pamjes që të tjerët kanë dashur t’ia imponojnë personit. Në këtë mënyrë simboli mbetet i hapur ndërmjet humbjes dhe mundësisë.

Objekte dhe hapësira të tjera, dera, korridori, shtrati i spitalit, rruga dhe vendi i takimit, marrin ngarkesë kuptimore në varësi të veprimeve që zhvillohen rreth tyre. Korridori i spitalit, për shembull, nuk ka nevojë të shpallet simbol i ankthit që ta prodhojë atë efekt: pritja, lajmi dhe përgjegjësia mjaftojnë për ta kthyer në hapësirë pasigurie. Një lexim i kujdesshëm kërkon të dallohen rastet kur sendet kanë funksion të drejtpërdrejtë në ndërtimin e skenës nga ato kur marrin një domethënie simbolike, e cila duhet të mbështetet në kontekstin dhe tërësinë e veprës.

Kjo vë në dukje njëkohësisht meritën dhe një kufi të prozës. Bregasi është më bindëse kur tensionin e bartin gjesti, ndërprerja e replikës ose kontrasti ndërmjet asaj që personazhi kërkon dhe asaj që mund të bëjë. Kur emocioni shpjegohet drejtpërdrejt, hapësira e pjesëmarrjes së lexuesit ngushtohet. Po ashtu, shkëmbimet e shpejta dialogjike nuk e ruajnë gjithmonë individualitetin e çdo zëri. Vërejtje të tilla nuk e zhvlerësojnë romanin; ato e vendosin gjykimin estetik në raport me mënyrat konkrete të realizimit, në vend që ta reduktojnë kritikën në miratim tematik.

Përfundim

Shtëpia pa pasqyrë e Majlinda Bregasit mund të lexohet si roman i njohjes së cenuar: njerëzit nuk humbin vetëm sigurinë e një vendi, por edhe besimin se bota dhe marrëdhëniet do t’ua kthejnë një figurë të kuptueshme të vetes. Ky problem nuk artikulohet përmes një historie të vetme. Linja e Nikut zbulon presionin e ligjërimit kolektiv mbi gjykimin individual; ajo e Serenës nxjerr në pah përgjegjësinë për një jetë konkrete; përvoja e Lenës e zhvendos kërkimin e identitetit në hapësirën e afërsisë, bisedës dhe moskuptimit. Kompozicioni mozaikor nuk i zhduk dallimet ndërmjet tyre: ai i bën të lexueshme si mënyra të ndryshme të përballjes me rrezikun dhe me tjetrin.

Përmbyllja e romanit meriton të lexohet jo si rikthim i një rendi të vjetër, por si hapje ndaj marrëdhënies së re. Në f. 224–225, skena e takimit dhe e afërsisë ndërtohet me veprime të vogla e me një emocion që nuk zëvendëson nevojën për përgjigje. Në fjalët e fundit, «Tani e ke radhën ti, Serena», Lena ia kalon nismën tjetrit (Bregasi, 2025, f. 226). Ky gjest ligjërimor përputhet me problemin e njohjes që përshkon veprën: tjetri nuk është vetëm figurë për t’u parë ose objekt për t’u shpëtuar, por një subjekt të cilit i njihet e drejta e vazhdimit të historisë së vet.

Prandaj arritja e romanit nuk duhet kërkuar te një pajtim i plotë mes botës private dhe historisë kolektive. Përkundrazi, vepra ruan tensionin midis tyre dhe e gjen forcën më të madhe atje ku nuk ua imponon personazheve një përfundim moral të gatshëm. Në këtë kuptim, «shtëpia pa pasqyrë» nuk është thjesht metaforë e identitetit të humbur: ajo emërton pasigurinë e një njohjeje që mund të rilindë vetëm si marrëdhënie, dialog dhe përgjegjësi e ndërsjellë.

ObserverKult


Lexo edhe:

Sarë Gjergji: Trupi, pushteti dhe rezistenca në “Grue prej zjermi” të Donika Dabishevcit