Nga: Resul Jusufi
Shpesh, kur flasim për artin – veçanërisht atë abstrakt – ndeshim një mur heshtjeje ose një mosbesim të natyrshëm. Pyetja “Çfarë do të thotë kjo?” është shndërruar për shumë njerëz në një mburojë përballë një përvoje që nuk ofron rehatinë e menjëhershme të artit figurativ. Por a është arti vërtet diçka që duhet “dekoduar”, apo është një përvojë që duhet lejuar të na ndodhë? Në një botë ku gjithçka kërkohet të jetë funksionale, e matshme dhe e shpjegueshme, arti mbetet një hapësirë e lirë ku moskuptimi nuk është dështim, por fillimi i një aventure.
Nëse kërkojmë një analogji për të shpjeguar artin, mbase duhet të largohemi nga muzetë dhe të shikojmë jetën e përditshme. Përvoja estetike ngjan çuditërisht me mësimin e shijimit të verës së kuqe. Kur e provon për herë të parë, taninet mund të duken të ashpra, të tharta, ndoshta edhe të papranueshme për një shije të edukuar me ëmbëlsinë e lehtë. Megjithatë, përmes vëmendjes dhe ekspozimit të përsëritur, fillon të dallosh nuancat e fshehura, strukturën dhe karakterin e saj. Ashtu si vera që ka nevojë të “marrë frymë” për të shpalosur buqetën e saj, edhe arti kërkon kohën e tij përpara shikuesit. Ai kërkon durim dhe, mbi të gjitha, gatishmërinë për të pranuar se jo çdo gjë në univers vjen e gatshme, e qartë dhe e shpjeguar përpara nesh.
Problemi kryesor në dialogun mbi artin nuk është mungesa e inteligjencës, por një distancë emocionale e krijuar nga “kultura e faktit”. Që nga bankat e shkollës, ne stërvitemi të kërkojmë përgjigje. Në matematikë apo histori, ekziston gjithmonë një “e vërtetë” që duhet gjetur. Kur ky formim përplaset me një pikturë abstrakte, shikuesi ndien një pasiguri: “Nuk po shoh atë që pres, pra ndoshta nuk po e kuptoj”. Kjo frikë nga moskuptimi krijon hendekun. Por arti nuk është një test shkollor; ai është një përvojë shpirtërore.
Kur njerëzit kërkojnë shpjegime, ata kërkojnë një pikë orientimi: “Kjo ngjyrë përfaqëson trishtimin, kjo formë përfaqëson shpresën”. Por në momentin që arti reduktohet në një fjalor të tillë, ai humbet misterin. Nëse arti do të ishte plotësisht i shpjegueshëm, do të ishte më afër një manuali udhëzues sesa një përvoje artistike. Bukuria e abstraktit qëndron pikërisht te aftësia për të na tronditur, duke na hequr “tokën nën këmbë” – atë nevojën tonë konstante për kontroll dhe shpjegim – dhe duke na dëshmuar se nuk kemi nevojë për fjalë për të ndier diçka thelbësore.
Mungesa e ndjeshmërisë ndaj artit shpesh është pasojë e zhurmës së përditshme. Në vorbullën e detyrimeve dhe të nevojës për të qenë produktivë, “muskuli” i ndjeshmërisë sonë – aftësia për t’u ndalur pa një qëllim praktik – dobësohet. Për ta shijuar artin, duhet ta ushtrojmë këtë muskul. Shpesh përpiqemi ta zgjidhim këtë dilemë duke iu drejtuar librave për historinë e artit, por duhet pranuar se leximi mbi artin është vetëm një hartë; ai mund të na tregojë rrugën, por nuk mund ta përshkojë atë në vendin tonë. Është si të mësosh kiminë e verës përpara se ta kesh shijuar atë: mund të kesh njohuri të plota për varietetin dhe rajonin, por prapëseprapë nuk ke provuar asnjë gllënjkë. Përvoja e drejtpërdrejtë mbetet e pazëvendësueshme.
Ne duhet të zhvendosim qendrën e gravitetit nga pyetja “Çfarë do të thotë kjo?” te pyetja “Si më bën të ndihem?”. Arti është një pasqyrë, jo një dritare. Kur shikon një vepër, ti nuk po shikon vetëm botën e brendshme të artistit, por edhe botën tënde të reflektuar në ato forma dhe ngjyra. Nëse nuk ndien asgjë, ndoshta thjesht nuk është momenti i duhur për atë “shije”. Ashtu si me verën, mund të duhen vite ose një gjendje e veçantë shpirtërore për të zbuluar thellësinë e një vepre.
Heshtja përballë artit – ose refuzimi për të hyrë në dialog me të – nuk është zgjidhje. Dialogu, edhe ai që nis me kundërshtim, është mekanizmi që e mban artin të gjallë. Kur dikush thotë “nuk e kuptoj”, ne nuk duhet t’i ofrojmë shpjegime, por hapësirë. Hapësirë për të ndier, për të kërkuar, për të mos pasur menjëherë një përgjigje. Arti na fton të jemi njerëz të plotë, jo vetëm përpunues informacionesh. Ai na kujton se përtej asaj që shpjegohet me fjalë, ekziston një dimension i pafund ndjesish që vetëm “shija” e fituar mund ta zbulojë.
Në fund, të “kuptosh” artin do të thotë të mësosh të gjesh paqe në pasiguri. Do të thotë të pranosh se bota është më e gjerë se mendja jonë analitike. Dhe mbase, kur dikush të pyesë sërish me skepticizëm “po kjo ç’është?”, përgjigjja më e saktë është t’i ofrosh kohë dhe hapësirë që ai vetë ta zbulojë kompleksitetin magjepsës të një bote që nuk ka nevojë për shpjegime të plota për të ekzistuar.
ObserverKult
Lexo edhe:
