Krahasim i poezisë Pikëllimë ( Lum Lumi, Rilindja, 1982) të A. Podrimjes dhe tekst-këngës Lotët në parajsë të E. Kleptonit
Poeti shqiptar Ali Podrimja, dhe kantautori anglez i rok-bluzit Erik Klepton (Eric Clapton), takohen fort diku, takohen aty ku takohet tërë universi, tek maja e dhembjes dhe dashurisë. Kjo dhembje dhe kjo dashuri, ka një forcë dhe përjetim estetik tepër të thellë. Ndeshim një fakt jetësor-një tragjedi, të estetizuar, e cila lexohet si një autobiografi, si një rrëfenjë subjektive, me kontekstin e idesë së universalitetit.
Këto dy poezi, do të lexohen si tekste autorefe-renciale të ndërtuara mbi figurën e vdekjes, të vdekjes tragjike, të cilat autorët i shndërrojnë në metafora të jetës. Si autofiksionale, këto dy poezi funksionojnë në ndërtimin e dramatikes së brendshme, e cila ka shtrirjen e një mesazhi gjithë njerëzor. Te Podrimja, vdekja nuk personalizohet shkaku i idesë së personifikimit të dhembjes individuale me atë kolektive, ndërsa te Kleptoni ajo relativizohet nëpërmjet dyshimit të bartur në vargun referencial – Poqese do të takoja në parajsë.
Këto dy poezi kryekëput kanë tekst të emocionalizuar, tekst të lindur nga empiria e një dhembjeje, një tragjike. Krijimet e tyre, sado që janë shenja të forta autobiografike, ato njëkohësisht janë edhe forca reflektive dhe konce-ptuale, ndaj leximi autobiografik i këtyre poezive krijon një ndjenjë të shumëfishuar estetike. Vërehet se gjatë tërë leximit subjekti-autori, është prezent, ai është shenja mbi të cilën shtrihen dhembja dhe dashuria e cila si e tillë arrinë të vërshojë lexuesin. Autori në këtë rast bëhet pjesë e diskursit me elemente baladeske. Poezitë korres-pondojnë me ngjashmërinë e pikëllimit real si dhe me ngjashmërinë e shtrirjes së dhembjes fiksionale-reale.
Eksplorimi i këtyre krijimeve na dërgon te ideja universale mbi jetën dhe njëkohësisht në atë mbi vdekjen. Hetimi primar, në këtë rast do të nxirrte se objekti artistik i këtyre dy krijuesve është i njëjtë, është vdekja e bijve të tyre (Lumit dhe Conorit) që i dërgon në hapësira të njëjta universi krijues. Vërtet vdekja në këtë rast është e ndryshme në rrethana, por si motiv është e njëjtë dhe si të tillë ai ndërton analogji të natyrshme. Të nisura nga e vërteta njerëzore gjatë leximit paralel, ato ndjehen të njësuara estetikisht brenda artit të universales me dukje transcendente. Kuptimet, situatat emocio-nale, rezistenca racionale ndaj humbjes, janë të njëjta.
Kogitoja e tyre apo qasja e fiksioneve në këtë rast është aty te tragjikja, e cila është fillimi, është shenja personale e autorëve që më pas shkon e zhvillohet në simbol. Hetimi tjetër i dy realiteteve, janë gjendjet e caktuara psikike, si refleksione të faktit tragjik, që edhe krijojnë asociacione të natyrës së njëjtë psikologjike, e që është ruajtja e pragut të arsyes, duke ndërtuar të bukurën emocionale te recep-tuesi, i cili ndjen ekuilibrin mes të njohurës dhe të panjohurës. Dhembja është intensive, pavarësisht rrëfimit lirik e të ngadaltë dhe pa kujë, gjë që bën të kemi një shijim dhe komunikim estetik të plotë. Ky raport semantik, që ndërtohet me lexuesin, në selektimin e fakteve, del jorelevant fakti se objekti i tyre është biografik, ndaj kjo dhembje artikulohet si një filozofi, për shkakun se qasja e tyre ndaj këtij akti, është një qasje intelektuale, të cilën edhe e imponon jo vetëm vde-kja si akt, por edhe frika nga ajo.
Rrëfimi tek Podrimja është brenda kodit socio-etnik, duke u nisur nga emri i personazhit Lum e deri tek gjeografia e historia si dhe aktualiteti i Kosovës, gjë që krijojnë ambiguitetin kuptimor, (për Ilirinë mund të këndohet vetëm zë të kesh, thotë Podrimja) derisa te Kleptoni, kjo merr kuptimin e relativizimit dhe në një masë të mistifikimit të vdekjes përmes të panjohurës:” A do ta dije emrin tim /Nëse unë do të shihja në parajsë/ A do të ishte si dikur/ Nëse unë do të takoja në qiell/”, do të shprehet Klepton në vargjet e tij.
Hetimi tjetër është Vdekja, si një frymëzim zotërues tek të dytë, për-mes së cilës autorët bartin idenë e mbijetesës dhe kështu ata tejkalojnë statusin e vdekjes si dhembje personale. Që të dy krijuesit bëjnë tituj shënjues “Lum Lumi” dhe “Lotët në parajsë”. Përsëritja e të dy L –jave në Lum Lumi, brenda kanë lotin të njëjtë me atë në Lotët në parajsë. Poezia “Pikëllimë”, si njësi e poemës “Lum Lumi” i A. Podrimjes dhe poezia-këngë “Lotët në parajsë” (“Heaven Tears”) e Erik Kleptonit, dëshmojnë para së gjithash forcën e artit në zbulimin e psikes së njeriut, në momentin kulminant të humbjes, e cila shkakton dhembjen e përmasave të mëdha që shtrihet pastaj në rrjetin e emocioneve dhe kthinave të të men-duarit, si forma të manifestimit njerëzor, të materializuara përmes gjuhës në vargje.
“Lum Lumi,” funksionoi dhe funksionon si dhembje përmes kohës, si dhembje simbolikisht kolektive-kombëtare, (kodin socio-etnik) si faktor aktiv mbi subjektin, kurse te “Lotët në parajsë”, funksionon si koncept filozofik përmes një kërkimi metafizik, meqë qëndron një lidhje e vdekjes si humbje individuale, e autorit. Parimi universal i të dyve, është pozicionimi për jetën mbi dhembjen, duke e lënë fenomenin e vdekjes si akt, si figurë reale të transformuar në simbol të amshimit. Fjalë të sendimentuara krijojnë analogjinë e dy dhembjeve, analogji e cila këtu del si intencë e këtij shkrimi. Sipas këtyre autorëve del thënia se kush vdes, vazhdon të jetojë përmes individuales. Të dy autorët përmes estetikës, tragjiken e lirikëzojnë ndërgjegjshëm dhe brenda spontanitetit të emocionit të dëshpërimit. Bota poetike e këtyre krijimeve funksionon brenda idesë së ballafaqimit të njeriut me sfidat, qoftë edhe tragjike.
Tingulli, harmonia, ritmi, intimiteti dhe autorrëfimi i ngadaltë e i thellë, ndjenjat e orkestruara e të emancipuara, natyralizojnë dhembjen dhe vdekjen duke e humanizuar, qoftë edhe si përvojë. Duke u nisur nga kjo, kurdoherë Lumi dhe Conor mbeten personazhe elegjiake për të ngjallë emocione, për të hulumtuar përreth jetën dhe për të sinjalizuar të menduarit për pamundësinë e dhembjes. Në këtë rast, ne thjeshtë kemi identifikuar të bukurën dhe kemi kontaktuar me të, duke kuptuar se mund ta humbim. Në këtë rast ne kemi marrë një sinjal si informacion, se secili mund të jetë viktimë dhe mund të jetë hero i jetës, duke qenë për të tjerët edhe model. Pengu mbetet për atë që fshihet mes fjalëve: cili do të jesh?
Vdekja e fëmijës, si element biografik, i shndërruar në fiksion ngjall instinktin krijues, këtu duke vërshuar durueshëm dhe frikshëm, që të mos rrënohet ajo e mbetura. Këto dy vepra arti mund të lexohen, përkatësisht dëgjohen si libra jete, në të cilat njëkohësisht lexuesi ndjen fakticitetin dhe fiksionin, në këtë rast të shkrirë, duke i dhënë tekstit formën e modelit të porosisë mbi të jetuarit. Diskursi personal me gjuhën që bartë një poetikë të sofistikuar në kuptimin e simbolit, haset te Podrimja, dhe ajo e sugjestionit tek Kleptoni. Duke mos ndier përmbysjet shpirtërore të autorëve, lexuesi ndjen zvogëlimin e tonalitetit të rrëfimit dhe hedhjen e autorrëfimit mbi të. Klepton, duke i shkruar radhët në veten e parë: “unë do të gjej udhën time, përmes natës dhe ditës/ sepse e di që thjesht nuk mund të qëndroj/këtu në qiell,” realisht ai deklarohet se është për jetën. Ai në këtë mënyrë dëshmon se nuk mund të qëndrojë më shumë në qiell, në një kuptim ai nuk mund të jetojë përjetësisht me dhembjen.
Referenca autoriale në këto dy krijime ka kuptimin e një interteksti, i cili në vazhdimësi “lexohet” si heshtje. Parajsa e A. Podrimjes është në tokë, por është e robëruar dhe autori nuk e gëzon, kurse parajsa e Kleptonit është në qiell, por ky nuk është aty. Hapësira e këngës “Lotët në parajsë” (Tears in Heaven) është një hapësirë semantike që konoton rrëfimin ideografik (në veten e parë) ashtu si në “Pikëllimë” të “Lum Lumit”, ndaj raporti receptues-krijues nuk ka kufi, kufiri është i zhdukur nga ideja për vdekje-jetën ose jetë-vdekjen. Misteri komunikimit të autorëve me vdekjen, është brenda humbjes aspak natyrale, brenda versionit më të pamëshirshëm të vdekjes, i cili pezullon deri në skajshmëri ndjenjën e jetës së tjetrit, e cila ndonjëherë duke krijuar qëndresën si topitje, si një asnjanësi apo edhe si një filozofi e racionalitetit njerëzor. Në këto dy krijime ne gjejmë psikologjinë e vdekjes, e pamundshme në kokëfortësinë e saj, ndaj si temë vdekja ka pavdekësinë, ajo është e shtrirë që nga Gilgameshi e këndej, e gjithëherë. Psikologjia e frikës dhe guximit, i kthen këto vargje kurdoherë në pronë të të gjithëve. Alternimi i gjendjeve emoci-onale nga ajo njerëzore në misionare është një refleksion i dukshëm. Dhembja tek Podrimja shtrin krihet deri tek dhembja kombëtare, ato shkrihen te njëra tjetra dhe nga dy dhembje bëhet një e pafund. Janë retiçenca që lexuesit i falen për kohë meditimi, mbase edhe largimi nga vetja tjetër e tij, nga vetja e frikshme.
Fjalët e Kleptonit dhe të Podrimjes krijojnë një atmosferë njësuese dhe funksionojnë si një dramë në vete, duke i dhënë nga një akt njëra tjetrës, me një diskurs dhe shprehje gjuhësore të përafërt, por duke ruajtur dallimin estetik. Përshkrimet e imta të Podrimjes nuk janë te Kleptoni, por tek ky autor i rok-bluzit e mbush muzika, tingujt. Natyrisht se mbishtresimet semantike e sidomos ironizimi i plotë i vdekjes së pamend e pa rend në tekstin e këngës plotësohet me retiçenca, derisa te Podrimja ajo nis e shtrihet si vdekje që rrezikon kolektivitetin e Lumit. E bukura poetike shkon duke u rritur përmes trishtimit nga humbja, për të marrë dimensionin e një ideje në kuptimin se jeta e tjetrit është ajo që mund vdekjen. Vargu i Kleptonit është befasues me ftohtësinë dhe thjeshtësinë e tij, pa kalime në përgjithësime, por bën një botë emocionale të sistemuar nëpër shkallët e njohjes së saj të frikshme, duke ndërtuar në këtë mënyrë kuptimin e dhembjes si ndjenjë etike dhe sprovë njerëzore. Intensifikimi i psikikës krijon imazhin e tragjikes. Autorët duken të ftohtë. Fjala e tyre mund heshtjen e pushtueshme të vdekjes dhe indiferentizmin ndaj pamundësisë. Ndaj dialogu me vdekjen është pa komplikime, me ndjesinë e paimagjinueshme, e cila të bën të mendosh se këto krijime janë të kamotshme, janë burime nga tragjeditë greke, burime që nuk pushojnë së buruari kurrë.
E veçanta e Podrimjes është se zhvendoset nga vdekja dhe hyn ne dhembjen e kombit. Ajo në këtë rast është më e madhe se vdekja e Lumit dhe si e tillë e detyron autorin që duke ndërtuar absurdin mbi këtë dhembje të kombit, ta paraqes atë si shpëtim nga vdekja e të birit. Kjo është forca e inkoshiencës së autorit, që i krijon atij një azil të përkohshëm në dhembjen e kolektivitetit, e cila në këtë rast mund atë individuale.
Kjo “braktisje” e emocioneve është mundje e dhembjes, është udhëtim i pafund drejt ekuilibrit, ikje nga tjetërsimi i botëperce-ptimit real të njeriut dhe dëshirores. Mistikja e fjalës e mbulon dhembjen dhe e lë atë të ngrohtë dhe assesi agresive. Meditimi duket i përciptë, pikërisht pse është i natyrshëm, pa sforcim, por që tek lexuesi krijon një gjendje para-lele me të krijuesve.
Klepton duke bërë pjesë në korpusin e rok-bluzit krijon titullin su-gjestiv, derisa dhembja e Podrimjes atë simbolik. Vdekja si mit i të pa-njohurës, i të pakufishmes, i mbretërisë së memecërisë, nuk arrijnë t’ua zënë frymën këtyre dy krijuesve. Ajo tregon forcën e vet duke shënuar vragën e përjetshme në unin e poetit, duke lënë jehonën e kumtit të saj nëpër fije mendimesh e rrjetë ndjenjash mbi jetën. Ndjesia e humbjes ruan forcën ekuilibruese, duke ruajtur qenësinë e poetit-krijuesit-njeriut. Vetmia është ai korridori i dhembjes ku vdekja e të dashurve i lë autorët për të ndërtuar imazhin e aktit më të vjetër të jetës, trishtimit. Estetika e këtyre dy poezive është në mënyrën e asaj që s’thuhet, por që ndjehet në mungesën e pesimizmit e të luftës, pavarësisht se situatat janë torturuese.
“Më duhet të jem i fortë dhe të vazhdoj/Sepse unë nuk i takoj qiellit
A do të kapeshim doras/nëse do të shiheshim në qiell/a do të më ndihmoje të qëndrojë
koha mund të të rrëzojë/koha mund të të përulë/koha mund ta thyejë zemrën/a je përulur të lutem,” pyet Klapton, kurse Podrimja thotë: “athua na u sosën fjalët këngët/na mundi ëndrra udha/athua edhe kjo ditë po na lë me shpirt ndër dhëmbë?”
Vërehet se që të dy autorët dialogun e shtrojnë nëpërmjet fjalive pyetëse, natyrisht retorike. Përgjigja më e plotë është te receptuesi, ndaj dhe ajo është e ndryshme. Podrimja i shpjegon Lumit derisa flet me të, përmes dialogut imagjinar, i shpjegon edhe lexuesit se nuk e pranon humbjen e tij ashtu si nuk e pranon rrënimin e plepit të shtëpisë:” unë nuk qaj/shi bie vogëlushi im /shkundet plepi i shtëpisë”
Duke i renditur vargjet e këtyre dy krijimeve, hetohet qartë uniteti kuptimor dhe ai emocional, i cili krijon ndjesi infinite, pavarësisht që krijimet kanë pavarësinë semantike.
Qëllimi i fundit që gjenerojnë këto krijime, është triumfi mbi vdekjen, sepse edhe modusi stilistik e semantik është i njëjtë. Jeta në tokë është e lidhur për atë në qiell, sikur është semiologjia finale e këtyre vargjeve.
Gjatë leximit bindesh se nuk ke pse të merresh me parametrat e ndryshëm të poezisë, me homogjeninë e tyre, sepse janë në estetikën e kësaj ideje, sfidimit të jetës. “Pikëllimë” dhe “Lotët në parajsë”, kanë bërë dekada jetë, duke dëshmuar bukurinë e tyre si nevojë shpirtërore të njeriut. Lotët e Podrimjes lagun letrën dhe ata të Kleptonit lagin telat e kitarës, udhëtojnë nëpër kohë ata lot përmes melodisë elegjiake. Përsëritjet e fjalëve që bëjnë autorit, krijojnë ritualin e kujtesës, me t cilën mbajnë gjallë bijtë e tyre.
Podrimja ka lindur më 1942 (shkruan kryeveprën e dhembjes më 1982), Klepton është i lindur më 1945 (kryeveprën e dhembjes e shkruan më1992) thuajse në të njëjtën moshë, provon t’i thyejë jeta.
Këto vdekje krijuan edhe një pavdekësi estetike, pikërisht si thotë Podrimja”ike/nga dëshira/për të jetuar/por të gjallët/ende s’i le të qetë”.
ObserverKult
