Është ora 21:15 kur e hap librin. I thua vetes se do të lexosh vetëm disa faqe, por një fjali të çon te tjetra, personazhi hyn në një situatë të re dhe një ide nis të marrë formë. Telefoni mbetet diku larg, ora nuk kontrollohet më dhe, kur e ngrit kokën, është 23:07. Nuk ke ndier dy orë; ke ndier një histori.
Nga Elvin Blakaj
Kjo përvojë e zakonshme prek një pyetje më të thellë të neuroshkencës: çfarë është në të vërtetë koha që përjetojmë? Ora mat të njëjtën kohë për të gjithë, por truri nuk e përjeton kohën si një vijë të pandryshueshme. Neuroshkencëtari David Eagleman e përshkruan perceptimin e kohës si një konstrukt të trurit, të krijuar nga mënyra se si përpunohen dhe bashkohen sinjalet nervore.
Prandaj, kur themi se “koha iku shpejt” duke lexuar, nuk po themi se koha fizike u përshpejtua; ka ndryshuar marrëdhënia jonë me të. Dhe libri është një nga vendet më interesante ku kjo mund të ndodhë.
Kur vëmendja e mbyll derën
Truri nuk mund t’i japë të njëjtën peshë çdo gjëje që ndodh rreth nesh; ai zgjedh çfarë të përpunojë më thellë dhe çfarë të lërë në sfond. Kjo marrëdhënie mes vëmendjes dhe kujtesës është themelore në psikologjinë njohëse: informacioni që merr më shumë burime të vëmendjes ka më shumë mundësi të përpunohet dhe të regjistrohet në kujtesë.
Kjo shpjegon diçka që çdo lexues e njeh: një faqe mund ta lexosh tri herë dhe të mos mbash mend asgjë, ndërsa një kapitull tjetër mund ta lexosh një herë dhe, vite më vonë, të kujtosh skenën apo ndjesinë që kishe kur e lexove. Dallimi nuk është vetëm te libri; është te shkalla e vëmendjes që i ke dhënë.
Kur një roman të intereson vërtet, vëmendja nuk shpërndahet në dhjetë drejtime. Ajo përqendrohet te personazhet, konflikti, gjuha, misteri apo ideja. Melanie Green dhe Timothy Brock e kanë përshkruar këtë zhytje në një rrëfim me konceptin e narrative transportation, një gjendje ku lexuesi absorbohet në histori përmes vëmendjes, imagjinatës dhe reagimit emocional.
Në gjuhën e përditshme: “u humba në libër”.
Interesi nuk është dekor; është karburant
Pse humbasim në disa libra dhe jo në të tjerë? Një përgjigje vjen nga psikologjia e interesit. Paul Silvia argumenton se interesi mund të përmirësojë të kuptuarit dhe kujtesën sepse rrit vëmendjen dhe nxit përpunimin më të thellë të tekstit.
Kur një libër na intereson, nuk lexojmë vetëm më gjatë; lexojmë ndryshe. Ndalemi te një fjali, parashikojmë çfarë do të ndodhë, lidhim një personazh me një ngjarje të mëparshme, kthehemi te një ide dhe e krahasojmë atë që po lexojmë me atë që tashmë dimë. Leximi bëhet proces aktiv. Një libër interesant nuk kalon thjesht nëpër mendje; mendja punon mbi të.
Pse një libër mund të mbetet kur harrojmë gjithçka tjetër?
Këtu hyn kujtesa. Dean Buonomano, një nga studiuesit e njohur të neuroshkencës së kohës, ka argumentuar se truri nuk e trajton kohën si një orë të vetme të brendshme. Kërkimet mbi kohën dhe kujtesën tregojnë se përvoja kohore është e lidhur ngushtë me mënyrën se si truri organizon dhe rikthen kujtimet e ngjarjeve.
Kjo është veçanërisht interesante për romanet, sepse nuk ruajmë vetëm fjalë; ruajmë ngjarje në rend kohor. Kush erdhi para kujt, çfarë ndodhi më parë, pse një personazh mori një vendim dhe çfarë ndryshoi më pas. Romani i jep kujtesës një strukturë, një varg ngjarjesh që lidhen me njëra-tjetrën.
Prandaj një libër i dashur mund të mbetet jo vetëm si tekst, por si një periudhë e jetës: “E kam lexuar atë dimër”, “e kam lexuar kur isha në universitet”. Libri fillon të marrë koordinata në autobiografinë tonë.
Koha që ikën shpejt dhe kujtesa që zgjat
Këtu shfaqet paradoksi më i bukur: gjatë leximit, koha mund të duket sikur kalon shpejt, ndërsa pas leximit përvoja mund të duket e gjatë. Studimet mbi perceptimin e kohës dallojnë mes mënyrës se si e vlerësojmë kohëzgjatjen ndërsa një përvojë po ndodh dhe mënyrës se si e vlerësojmë pasi ka përfunduar; vëmendja dhe mënyra se si një ngjarje regjistrohet në kujtesë ndikojnë në këto gjykime.
Kështu mund të kalosh dy orë duke lexuar dhe të ndihesh sikur kanë kaluar dyzet minuta, ndërsa më vonë ajo mbrëmje të duket e mbushur me ngjarje. Ora nuk ka gabuar; kujtesa nuk mat vetëm minuta, por edhe përmbajtjen e përvojës.
E kundërta ndodh kur mendja endet. Një rishikim sistematik i kërkimeve mbi mind-wandering dhe kujtesën episodike gjeti se largimi i vëmendjes nga informacioni që po përpunohet lidhet me encoding më të dobët të tij. Për një libër, kjo është diferenca mes leximit dhe thjesht kalimit të syve mbi faqe.
Libri si një formë e vëmendjes së plotë
Këtu mund të kuptohet edhe jehona e ideve të Mark Williams mbi vëmendjen ndaj momentit të tashëm. Williams, një nga figurat kryesore në zhvillimin e Mindfulness-Based Cognitive Therapy në Oxford, e lidh mindfulness me aftësinë për t’i kushtuar vëmendje përvojës së momentit, në vend që mendja të funksionojë vazhdimisht në autopilot.
Leximi i thellë nuk është mindfulness në kuptimin klinik, por ekziston një ngjashmëri e rëndësishme: vëmendja është aty. Në një botë ku telefoni na ndërpret çdo disa minuta, një libër kërkon diçka pothuajse të vjetër; të rrish me një gjë të vetme, me një autor, një zë, një histori, një mendim.
Ndoshta kjo është arsyeja pse një libër i mirë duket sikur e ngadalëson botën. Ai nuk e ngadalëson; ai e ngushton. Për disa kohë, nga gjithë zhurma e jashtme, mbetet vetëm ajo që ndodhet në faqe.
Në fund, libri nuk ta kursen kohën; ta ndryshon përjetimin e saj. Një libër interesant e kap vëmendjen, vëmendja e thellon përpunimin, përpunimi i thellë krijon më shumë lidhje me atë që tashmë dimë, ndërsa rrëfimi dhe përfshirja i japin përvojës më shumë gjurmë për t’u rikthyer në kujtesë.
Dhe pastaj ndodh paradoksi: koha kalon pa u ndier, por libri mbetet.
Ndoshta kjo është një nga arsyet pse kujtojmë romane që i kemi lexuar para dhjetëra vitesh, edhe kur nuk kujtojmë çfarë kemi bërë të martën e kaluar. Ora ruan minutat; libri ruan përvojën. Dhe kur një histori është mjaftueshëm e mirë, ajo nuk na merr vetëm dy orë nga jeta; për pak kohë, na jep një jetë tjetër për të jetuar.
ObserverKult
