Koha e triadave
Nga Ismail Syla
THESI
(Brendësia e kolonizuar)
Fizika
Në planin fizik, thesi është hapësirë. Trupi i tij është formë e butë, pa përmbajtje të vetën. Funksioni i tij është të mbajë diçka tjetër. Kur është bosh, hapësira është e lirë dhe e plotë si kapacitet. Kur mbushet, hapësira pushtohet dhe potenciali mbyllet. Në terma fizikë, thesi është energji potenciale, ndërsa plot – energji e realizuar. Pra, thesi bosh ka të gjitha mundësitë. Thesi i mbushur ka vetëm një gjendje. Nga pikëpamja e materies, mbushja është ngurtësimi i mundësisë.
Filozofia
Thesi, si ide, ekziston si formë e pastër vetëm kur është bosh. Boshllëku nuk është mungesë, por kushti që e bën atë të jetë çfarë është. Në çastin që mbushet, ai nuk është më “thes”, por drithë i mbajtur, miell i ruajtur, një mjet i nënshtruar ndaj përmbajtjes. Pra, kur është bosh është plotësisht vetvetja. Kur është plot, është i pushtuar nga diçka tjetër. Kjo është një ide që shfaqet shpesh në filozofi: forma humbet autonominë kur mbushet, mjeti zhduket pas funksionit, identiteti tretet në përdorim Në këtë kuptim, thesi është një metaforë për njeriun që humbet veten duke u mbushur me role, për fjalën që humbet kuptimin kur mbushet me zhurmë, për jetën që humbet thelbin kur mbushet me gjëra.
Metafizika
Në planin metafizik, thesi është identitet. Thesi bosh është vetë ideja e thesit. Ai nuk i shërben askujt tjetër përveç vetvetes. Kur mbushet, ai humbet autonominë dhe bëhet mjet. Këtu ndodh përmbysja: Bosh – i plotë me qenien e vet. Plot – i zbrazët nga vetja. Thesi i mbushur nuk ka më “brenda” veten. Brendësia e tij është kolonizuar nga diçka tjetër. Në këtë kuptim zbrazëtia nuk është mungesë, por pastërti e qenies.
Ndërlidhja
Fizika flet për hapësirë dhe materie. Metafizika flet për kuptim dhe qenësi. Te thesi, të dyja përputhen: Kur materia mungon, kuptimi është i plotë. Kur materia hyn, kuptimi largohet. Pra thesi është një objekt i rrallë ku fizika e zbrazëtisë prodhon metafizikën e përkryerjes.
PASQYRA
(Metafizika e sipërfaqes pa thelb)
Fizika
Fizikisht, pasqyra është material reflektues: sipërfaqe e sheshtë që nuk ka ngjyrë, formë apo përmbajtje të vetën. Ajo funksionon vetëm kur e shikon dikush. Në errësirë, ajo zhduket. Në dritë, zhduk veten për të treguar tjetrit fytyrën e tij. Kur është bosh, pasqyra është zero. Kur mbushet me imazh, është vetëm imazh i huaj. Ajo nuk mban, nuk e ngroh, nuk i përket askujt. Ajo s’është asnjëherë pasqyrë për veten.
Metafizika
Në planin metafizik, pasqyra është qenie e zhveshur nga vetvetja. Ajo është “prania e huaj brenda nesh”. Vetëm përmes tjetrit, ajo “ka kuptim”. Por nuk është kurrë subjekt, vetëm objekt që na kthen pamjen. Pasqyra është identiteti i ndarë nga vetja, i zhvendosur në sipërfaqe andaj nuk e gjen veten në thellësi, por në kontura të jashtme. Nuk ndien, nuk flet, por ndikon.
Filozofia
Pasqyra është objekti që e pranon gjithçka pa mbajtur asgjë. Ajo reflekton, por nuk ruan. Nuk ndërhyn, por gjithsesi ndryshon marrëdhënien tonë me veten. Në vetvete, pasqyra është jo-gjendje: ajo nuk ka përmbajtje, vetëm pamje, nuk ka histori, vetëm çast, nuk ka identitet, vetëm rikthim të imazhit. Ajo nuk posedon gjë, vetëm e rikthen me përpikëri atë që nuk është vetë. Kur pasqyra është bosh (pa imazh), ajo është më pranë qenies së saj. Në çastin që shfaq një fytyrë, ajo bëhet e tjetërkujt. Ashtu si thesit që i humbet kuptimi kur mbushet, edhe pasqyrës i humbet pastërtia kur e pushton imazhi. Ajo jeton në hijen e tjetrit. Ky është paradoksi i saj: sa më shumë që pasqyra jep pamje, aq më shumë zhduket vetvetja e saj. Ajo nuk është aty për të qenë – por për të treguar tjetrin. Pasqyra tjetërsohet për të treguar. Humbet për të zbuluar. Pasqyra është një metaforë për vetëdijen: ajo që sheh, por nuk është e dukshme. Ajo që pranon imazhin, por nuk është imazh. Në këtë kuptim, pasqyra është një metaforë për: njeriun që nuk ka identitet të vetin, por vetëm identitet të reflektuar, mendjen që nuk mban mendime, por vetëm i rikthen ato për të tjerët – qenien që nuk jeton për veten, por për syrin e botës
MASKA
(Metafizika e fshehjes që zëvendëson thelbin)
Fizika
Fizikisht, maska është material mbrojtës ose estetik, që vendoset mbi fytyrë. Ajo është forma e dytë, e vendosur mbi një formë që nuk është më e dukshme. Maska ka sipërfaqe, por jo thellësi. Ka shprehje, por jo ndjenjë. Ajo ndalon njohjen, por sugjeron një identitet të ri.
Metafizika
Nga këndvështrimi metafizik maska është mjet për të shpëtuar nga vetja. Ajo nuk është mashtrim, por mjekim i ekzistencës. Ajo na lejon të jemi diçka që nuk guxojmë të jemi realisht. Maska është guximi për të mos qenë vetja. Në këtë kuptim, maska është një mjet i mbijetesës në një botë që kërkon përfaqësim jo thelb. Njeriu e heq maskën vetëm kur është i vetmuar, e ndonjëherë, as atëherë.
Filozofia
Maska është ajo që mban një fytyrë duke e fshehur atë. Ajo mbulon, por në të njëjtën kohë shfaq një version të tjetër. Ajo nuk është thjesht mjet i fshehjes, por një identitet i përkohshëm, një realitet i simuluar, një qenie e huazuar. Kur fytyra vishet me maskë, ajo nuk fsheh veten, por e pranon një rol. Pra maska nuk është mohim, por zhvendosje. Fytyra largohet për t’i lënë vend një arketipi, një imazhi të huaj, që ndoshta thotë më shumë se vetë personi. Maska nuk e zhduk fytyrën. Ajo thotë: Kjo fytyrë nuk mjafton. Në këtë kuptim, njeriu me maskë është më i sinqertë se ai pa të, sepse ai tregon që ka nevojë për një tjetër fytyrë për t’u parë nga të tjerët. Maska është metaforë për njeriun që jeton nëpërmjet roleve, jo thelbit. Për identitetin që ndërtohet përmes pritshmërive, jo dëshirave. Shoqërinë që pranon imazhin më shumë se realitetin.
Shënim gjuhësor:
Emri: Maska (nga italishtja “maschera” ose latinishtja “masca” – fantazmë, shfaqje, mbulim)
Kuptimi leksikor: Objekt që mbulon fytyrën, zakonisht për ta fshehur ose për ta transformuar.
Kuptimi filozofik: Roli i ndërmjetëm midis njeriut dhe botës.
Paradoksi i maskës. Maska përdoret për t’u fshehur, por ajo shfaq më fuqishëm se fytyra.
Fjalia përmbyllëse: Maska nuk është ajo që fshihet, por ajo që zë vendin. Ajo nuk mashtron, ajo zëvendëson. Aty ku fytyra ka frikë të flasë, flet maska.
ObserverKult
Lexo edhe:
