Krist Maloki: Misjoni i kritikës së vertetë

Botimet dhe festat kujtimore pak a shumë nuk perkojn me kritika shkencëtare. Aqë ma fort në një popull-si t’onin-i cili edhe kritikat ma të mehlueme e ballsamore i merr si “shamje” apor “fryemje” etj. Nga ky shkak kuptohet ndoshta edhe fakti që deri më sot nuk ka xanë rranjë në Shqipnië kritika serjoze e objektive, makare rreth vlerave letrare e historike të Kombit Shqiptar…sepse çdo kritikan i druhet llafeve e kercënimeve, në mos edhe salvimeve gjithëfarëshe nga e mirënjohuna “kulshedra shoqnore”, e quejtunë “opinjoni publik”. Lene mandej që në vendin t’onë çdo çfaqëje ideore dhe shkencëtare-kulturale e reë merret a priori si me qellime personale-egoistike e regjonal-patriotike, kundra së cilave çohen me një herë pesh savantat dhe engjikllopedistat e kafehaneve-mbrenda e jasht Shqipniës!-e dijtun nga frika se mos po i rrëxohen neper frymen e reë kolibat e veta mendore të vjetrueme.
Dhe ngjanë edhe shumë herë që disa njerz mesjetarë i japin kritikës shkencëtare një ngjyrë politikore-revulocjenare, per me e çue mandej zanin kah prokurori i Shtetit dhe me i ba shenj kritikanit guximtar me hijen e trekambëshit. Por methoda ma djallore-per me ja mbyllë zanin kritikanit-perdoret nga njata hyperintelektuala indepedenta e influenta që heshtin si vorret perpara trokëllimeve kritikore në derë të ndergjegjëjes kombëtare…
Të gjitha këto i ka pësue autori i këtyne radhëve neper kritkat e tija rreth Naim Frashërit, Lasgush Poradecit etj etj.,  dhe mëndyra e reakcjonit të botës shqiptare kundrejt njatyne kritikave ka qenë me të vertetë një pasqyre e gjallë e shvillimit kulturë-historik të vendit t’onë mbrenda 30 vjetëve të fundit.
Mirë po s’duhet harrue që kritika e vertetë asht po aqë e nevojëshme per një popull sa veprat dhe personat historike e letrare vet. Kush-pos kritikanit-mundet me ja diftue popullit rrugen e ndrejtë kah e mbara, kah nderi e kah e verteta? Kush-pos kritikanit-e mëson dhe e arsyeton kombin me e ndaë të miren nga e liga, bukuriën e vertetë nga xhixhellimet syperfaqësore, forcën e gjallë rembyese-elementare nga tamtamet pehlivanore, zhenjalitetin nga virtuoziteti dhe virgjiniën e zemrës nga hybriditeti i intelektualit? Mungesa e një kritike të këtillë në çfarëdo lame kulturore të një kombi-të çdo kombi-i sjell këtij vetëm dam e vobeksië. E asht gabim –bilem gabim i trashë-kur kujtojn disa të verbuemë-pleq apor të rij-se kritika paraqet vetëm një funkcion negativiteti, vetëm një synim”detraktori” (M.Kuteli) apor një veprim “krymbash” (H.Mosi), në mos një tentativë “subersive” (Zoi Xoxa) etj. etj…
Po, ka kritikë e kritikë! Porse kritika e vertetë asht gjithëmonë shpirtdhanëse, shqarimplote dhe krijestare. Sepse kritika e vertetë-kritika krijuese dhe prodhuese-vepron si njajo duhië e fortë jugore, e cila i shkrinë borënat e dimnit, i thanë moçalet e prandverës dhe i shkëputë gjethët dhe gembat e thatë të vjeshtës…
njëherit tuj e mbushë botën plot mall e afshië. Kritika e vertetë e krijuese hjedh para së gjithash një dritë davaritëse mbi objektet e saja, e terhjek trupin historik nga mjegulliënat e një kohëshkroje së dyshimët dhe e perplotëson me trajta, kontura dhe tonalitete realistike. Sa keq gjindet sot Kombi Shqiptar per kah paraqitja historike dhe letrare-kritike të njerzve të tijë ma në za? Mjafton fakti që idoli i Kombit t’onë, Skanderbeu, ka mbetë deri më sot per ne një edeë pa trup të caktuem, një shpirt fantazmagorike, një hije tradicjonale-folkloristike dhe një konstrukcjon ma fort i dishruem se sa –historikisht dhe historje-kritikisht-i vertetuem. Nuk dijm se kur ka lindun dhe se kur ka vdekun; leni mandej pikat tjera ma karakteristiket nga jeta e tijë. Kan shkrue mbi te priften e diakona, prelata e freten, e kan kumtue shkrimtarë e vejrshtarë, por të gjithë janë majtë dorë-me-dorë si qerrat ner vende të hueja dhe kan derdhë mbi krye te tij temjane e dafina të pafara e të pakontrollueme. Së fundit na erdh një peshkop shkencëtarë e poet-Fan Noli-dhe i dha herout të Mesjetës një trup epik e dramatik, njashtu si ja donte autorit panzofik zemra shqiptare e permallueme dhe fantazija e zjarmueme…nersa dy historjakë shqiptarëtë diplomuemë-Dr. Xhevat Korça dhe Dr. Athans Gegaj-në mungesen e një spirite kritike e krijuese po çalojshin e po shkepojshin nepër pikat ma karakteristike nga jeta e ma të madhit hero të Kombit Shqiptar!-
Por asht edhe e dijtunë: kritikani i vertetë lindet dhe nuk mund të mësohet. Spirita kritikuese asht një dhantië e natyrës, një talent, një vetië, në mos një art dhe një zhenjalitet. Veç se –si çdo talent-edhe ajo mund të zhvillohet, mund të fellësohet dhe mund të perfekcjonohet. Sidomos historjografija ka zbulue mjete e methoda, neper të cilat puna e historjakut bahet pothue se zanat, me gjithë që një artizanat. Këtu vepron systematikisht kritika e burimeve historike dhe nderpeshimi i kronikave koherente, percjellë neper sa e sa hulumtime gërmuese dhe shumë herë-cikrime të pafara analizuese…per me e permbëledhë së fundi materjalin e shoshitun dhe me perftue nga aj njato synthesa të gjalla deskriptive si na paraqiten ner vepra të mëdhaja historjografike. Dhe ngjanë edhe këtu që kritikani i vërtetë i jep trup dhe jetë veprës së vetë, dhe vepra e tijë i fiton mandej zemra t’ona ma fort si jetë-shkrim se sa si kohë-shkroje…
Shikjue nga këjo pikëpamje, puna e kritikanit letrar ja kalon qind për-qind asajë së historjakut hulumtues. Sepse nersa ky mundohet me e zbulue të vertetën historike “ashtu si asht” apor “si ka qenë” (“das, ëas ëar”!-Ranke), kerkon aj tjetri me i definue botës se si duhej t’ishte…vepra e kritikueme letrare! E këtu nuk mjafton sigurimi i materjalit rreth e perqark veprës, bj. fj.
Neper data historike dhe analyza biografike, këtu lypset ma fort pergjasimi i veprës së kritikueme me vepra tjera, me vepra kvalitative ma të nalta, ma të spikatuna…e këtu lypset para së gjithash një ideë apor edeologië, a ma mirë një botëkuptim (Ëeltanschauung) i kjartë e i permëledhun, neper të cilin kritikani gjen një qëndrim shikimi (point de vue) të caktuem e të funtamentuem.
Porse këjo do të thotë edhe njëheri që kritikani i vertetë mund t’a ushtroj zanatin e vet vetëm tuj qëndrue ma nalt se vjershtori, poeti, dramaturgu, romancjeri etj. i kritikuem. Dhe me të vërtetë psykologija dhe esthetika moderne-Freund, Spranger, Dilthey, Jung, Dessoir etj. –kan konstatue qysh me kohë që kritikani i veprave artistike duhet të jetë i zoti të balancoj pa-pranë ndermjet dy ekstremesh a polaritetesh, të cilët paraqiten nga vepra e kritikueme dhe nga pikëpamja qendruese e kritikanit vet. Dhe zotsija apor mjeshtrija e vertetë e kritikanit krijues çfaqet aty se se si mundet aj me u fellue e me u zhytë ner paraqitje e ndejnja të veprës së kritikueme pa me u përmbytë ner to dhe pa humbë fare ner valët e saja vershuese dhe rëmbyese. Dy akte të perkundertë shpirtnorë veprojn pra këtu, dy akte fare kontrerë, fare dialektikë. Sepse kritikani hiedhet me gjithë shpirt e zemër, me gjtihë aftsiën e tijë reproduktive mu në mbrendiën e veprës, sodit aty dhe veshgon me vemendje kontemplative, permallohet dhe pervëlohet …per me u shperngulë po m’at moment nga njato tundje dhe tundime emocjonale-perkëdhelëse dhe per me i konstatue mungesat , të metat dhe mëkatet e veprës së kritikueme. Dhe këtu qëndron fatlumsija e kritikanit…por njëherë edhe dënimi dhe mallkimi i tij.
Sepse neper njat dasië qëndrimesh, njat ballancim apor njatë kolovitje –herë këndej e herë andej –shikimesh dhe ndjenjash,perçahet shpirti i kritikanit në dy natyra të perkunderta, në dy shpirtna diskrepantë dhe anmiqsorë…dhe njajo perçarje ja thanë guren e vetë artistike, ja ndalon rrjedhën e ndjenjave kritikuese dhe e ban-deri diku –të shterp kah prodhimi origjinal dhe i njëllojshëm si aj i veprës së kritikueme (dhe kalamendet e një bote superficjale nuk mungojn me kunderkritikën e zakonshme dhe steretype: ban vet dishka ma të mirë!!!).  Mirë po ky është fati fatal i kritikanit dhe zotsija e tijë e vërtetë  perqëndrohet aty se si e kritikon aj vet punën e vetë, se si e kontrollon vedin (self-control) dhe se si i urdhënon vehtës. Sepse: per me qenë kritikan i vertetë duhet të jetë njeriu ma së pari despot i vetvehtës, tyran i ndjenjave dhe kastigues i mendimeve të veta!-Shqiptari i vjetër, njaj herou i kallximeve historike dhe traditave patriarkale, ka qenë kritikan i lidhun nga natyra e vetë fisnike –burrnore; po, edhe shqiptarët e sotshëm të kafeneve…edhe ata janë kritikana, porse zotsija e tyne e vjetër asht degjenerue nepër sa e sa injekcjone dhe infeksone orjentale, dhe kritika e tyne s’asht tjeter veç se thirrëje bretkocash nga fundi i kënetave të një shpirti të perdhosun…
Mirë po edhe me kaq nuk merr fund misjoni i kritikanit të vertetë. Sepse kritika krijuese e prodhuese nuk mjaftohet vetëm me shikime dhe kundrime dialektike , me njatë kolovitje ndermjet veprës së kritikueme dhe botëkuptimit të vet, jo, kritika e vertetë e ka per detyrë me ngre mbi njato polaritete shikimesh e kundrimesh uren synthetike dhe ylberin e shumëngjyrëshem të një vepre krejt të reë artistike. Kritikani i vertetë mundet që nuk asht i zoti me prodhue vepra të njëlllojëshme me ato të kritikuemet, mirë po kritika krijuese dhe prodhuese në vetvehte i ka gjithë hiret e një kreatyre origjinale dhe të perjetëshme. Sepse neper te hapen horizonte të reja shikimi, paraqiteten koncepte të reja kundrimi dhe hapen rrugë të panjoftuna perparimi; shkurt: kritika krijuese dhe prodhuese ndez drita dhe zjarre revolucjoni. Mundet që dermohet dhe hjedhen perdhé sa e sa tradita lajkatare dhe lezete andrimplote…porse mb’anen tjetër qiten në dritë të gjtihë vlerat e verteta të veprës së kritikueme, pasqyrohen nen kypen e qiellit të hapët artstik sa e sa elemente të saja, të mbulueme shumë herë nën mëlojen e një paraqitëje të gjymët a të pakuptueshme. Kritika e vertetë asht trumbbeta , asht flluga revolucjonare, e cila i hap shteg veprës së kritikueme neper barikadat e një kohe së verbët, shurdhe dhe reakcionare. Sa e sa vepra artistike janë zbulue dhe e kan fitue famen e botës, njata heroat e shoqniës njerzore-po, të gjithë zhenijt e njerzimit-s’kan qenë tjeter veç se kritikana të kohës së vetë, kritikana të rrethit dhe të qarkut shoqnor, mësuesa e profeta, por njëherit edhe ankuesa, paditësa dhe gjygjtarë të rrebtë kundra fuqijve të marra sunduese rreth-eperqark…dhe nuk asht çudië që e shumëta e tyne e kan shkue rrugen e Kryqit!…
Sepse çdo vepër e madhe njerzore asht vepër revolucjonare, asht mohim i së tanishmës dhe bajrak i ardhmeniës…dermon e rëxon…por njëherit edhe udhëzon dhe ngreh-në vend të kolibave të vjetrueme-themelat pallatore të një kohe s’ardhëshme ma fatlueme. Kritika e vertetë asht gjithëmonë brum e gjithëmonë thartinë për vepra t’ardhëshme ma të mëdhaja, ma të ndershme, ma të ndritëshme dhe ma pervëluese: kritika e vertetë krijuese së fundit asht vet Zot e asht vet Shpirt!-
                                                                                    

*Shkëputur nga libri i Krist Malokit: “Refleksione- Kritikë (letrare), analiza dhe mendime”, (përgatitur nga Albert Ramaj)

Përgatiti: ObserverKult