Vështrim poetologjik mbi gjuhën, ritmin, trupin dhe subjektivitetin në poezinë e Donika Dabishevcit
Nga DR. MIGENA ARLLATI
Në “Grue prej zjermi”, trupi nuk është vetëm temë e poezisë dhe as vetëm hapësirë e përjetimit erotik. Ai bëhet veprim: subjekti trupor hyn në ligjërim si bartës i dëshirës, i kundërshtimit, i prekjes, i ndjekjes, i pushtimit dhe i çlirimit. Prandaj, për ta kuptuar subjektivitetin femëror të këtij vëllimi, nuk mjafton të pyesim se çfarë përfaqëson trupi; duhet të shohim se çfarë bën ai në verb / gjuhë.[2]
Vëllimi poetik Grue prej zjermi i Donika Dabishevcit është një nga ato vepra në të cilat përvoja e trupit nuk mbetet vetëm në nivelin e temës, por depërton në vetë mënyrën se si ndërtohet ligjërimi poetik. Trupi nuk shfaqet vetëm si objekt i përshkrimit, si hapësirë e dëshirës apo si vend i përvojës intime, por bëhet një parim organizues i fjalës, i ritmit dhe i lëvizjes së zërit poetik. Në këtë kuptim, pyetja më interesante që ngre libri nuk është vetëm se çfarë thotë poezia për trupin, por se çfarë i ndodh gjuhës atëherë kur trupi bëhet burimi prej të cilit ajo nis të flasë.
Kjo pyetje e zhvendos leximin e Grue prej zjermi nga një interpretim kryesisht tematik drejt një leximi poetologjik. Në vend që të ndalemi vetëm te temat e dashurisë, erotikës, lirisë, kujtesës dhe identitetit, duhet të vëzhgojmë mënyrën se si këto përvoja marrin formë në gjuhë. Dëshira, për shembull, nuk shfaqet vetëm përmes asaj që thuhet, por edhe përmes mënyrës se si përdoren foljet, përemrat, thirrorët, përsëritjet dhe ndërprerjet. Heshtja, nga ana tjetër, nuk është thjesht mungesë e fjalës, por një element aktiv i strukturës poetike. Ajo shfaqet përmes ndërprerjes, elipsës, shumëpikëshit, gjërave të pathëna dhe hapësirave ku fjala ndalet, por ku përvoja vazhdon të ndihet. Pikërisht këtu qëndron një nga veçantitë e këtij vëllimi: trupi dhe gjuha nuk qëndrojnë në dy anë të ndryshme të poezisë. Ato ndërveprojnë dhe prodhojnë njëra-tjetrën. Trupi bëhet gjuhë, ndërsa gjuha bëhet një mënyrë për ta përjetuar dhe për ta rikthyer trupin. Poezia nuk e përshkruan vetëm dëshirën; ajo ndërton një mënyrë të të folurit që e bart ritmin, vrullin, ndërprerjen, afërsinë dhe tensionin e saj.
Në këtë perspektivë, Grue prej zjermi nuk duhet parë vetëm si një vepër që flet për një grua të lirë, erotike dhe të vetëdijshme për trupin e saj. Më e rëndësishme është të vëzhgojmë se si kjo liri krijohet brenda gjuhës. Subjekti femëror nuk fiton vetëm të drejtën për të folur për trupin, por edhe të drejtën për të përcaktuar ritmin, drejtimin dhe intensitetin e ligjërimit të vet. Kjo është arsyeja pse sintaksa e poezisë, zgjedhja e foljeve, përsëritjet dhe heshtjet bëhen pjesë e vetë kuptimit.
Nga trupi si temë te trupi si parim i ligjërimit
Në leximet e deritanishme të Grue prej zjermi është vënë me të drejtë në dukje rëndësia e trupit, e erotikës, e lirisë dhe e identitetit në ndërtimin e universit poetik të Dabishevcit. Këto lexime përbëjnë një bazë të rëndësishme për kuptimin e veprës, por një lexim i mëtejshëm mund ta zhvendosë vëmendjen nga pyetja se çfarë përfaqëson trupi te pyetja se si trupi ndikon në vetë strukturën e gjuhës poetike. Ky ndryshim perspektive është i rëndësishëm sepse poezia e Dabishevcit nuk e vendos trupin përballë gjuhës. Përkundrazi, në shumë prej poezive të vëllimit, trupi duket sikur kërkon një gjuhë të vetën. Ai nuk përshkruhet nga jashtë, por artikulohet nga brenda. Subjekti nuk thotë vetëm se dëshiron, por e ndërton dëshirën përmes foljeve të veprimit; nuk thotë vetëm se është e lirë, por e shpreh lirinë përmes një ligjërimi që refuzon ndalimin, pritjen dhe përcaktimin nga jashtë.
Kështu, fjala nuk është vetëm mjet për ta përshkruar përvojën. Ajo bëhet vetë një formë e përvojës. Kur subjekti thotë “Jam grue”, fjalia nuk shërben vetëm për të dhënë një informacion rreth identitetit. Vetë akti i të thënit prodhon një pozicion të subjektit. Fjala “jam” e vendos subjektin në qendër të ligjërimit dhe e bën atë të dëgjohet në vetën e parë. Identiteti nuk vjen vetëm si përkufizim i gatshëm; ai ndërtohet në aktin e vetëdeklarimit. Në këtë kuptim, mund të thuhet se poezia e Dabishevcit e zhvendos trupin nga objekti i shikimit në subjekt të ligjërimit. Gruaja nuk është vetëm ajo për të cilën flitet. Ajo bëhet ajo që flet, që dëshiron, që kërkon, që kundërshton dhe që përcakton marrëdhënien e saj me tjetrin.
“Jam”: folja si themel i subjektivitetit
Një prej elementeve më karakteristike të ligjërimit në Grue prej zjermi është prania e fuqishme e vetës së parë. Formula “Jam grue” nuk duhet parë vetëm si përsëritje stilistike, sepse ajo ka një funksion më të thellë në ndërtimin e subjektit poetik. Folja “jam” është në vetvete një folje e gjendjes dhe e ekzistencës, por në poezinë e Dabishevcit ajo fiton një ngarkesë performative. Subjekti nuk po përshkruan një identitet të përcaktuar më parë; duke thënë “jam”, ai e vendos veten në tekst dhe e bën praninë e vet të pakundërshtueshme. Kjo është arsyeja pse përsëritja e vetës së parë nuk krijon thjesht një efekt ritmik. Ajo krijon një qendër të re ligjërimi.
Në vargjet ku subjekti shpall se është grua që nuk njeh kufi, se është egërsi që nuk zbutet dhe se nuk pranon vend të paracaktuar, fjala bëhet një mënyrë e marrjes së hapësirës. Subjekti nuk kërkon leje për të ekzistuar në këtë formë. Ai e pohon ekzistencën e vet përmes gjuhës. Këtu bëhet e dukshme lidhja ndërmjet trupit dhe sintaksës. Trupi që kërkon të mos kufizohet prodhon një ligjërim të orientuar drejt veprimit. Në vend të një gruaje që vetëm përshkruhet, kemi një subjekt që vepron përmes foljeve. Dëshira nuk është një gjendje pasive, por një energji që e shtyn fjalinë përpara.
Pikërisht për këtë arsye, foljet në këtë poezi kanë rëndësi të veçantë. “T’ndjeki”, “t’joshi”, “t’pushtoj”, “t’shtrëngoj” dhe folje të tjera të këtij lloji e zhvendosin subjektin femëror nga pozita e objektit në pozitën e agjencisë. Në aspektin sintaksor, gruaja bëhet kryefjalë e veprimit. Në aspektin poetologjik, ajo bëhet pronare e dëshirës së vet. Kjo është një nga pikat ku sintaksa mund të lexohet si shenjë e ndryshimit të subjektivitetit. Nëse tradicionalisht gruaja është paraqitur shpesh si ajo që shihet, dëshirohet ose përshkruhet, këtu ajo bëhet ajo që sheh, dëshiron, kërkon dhe vepron. Ndryshimi nuk ndodh vetëm në nivelin e përmbajtjes; ai ndodh në strukturën e fjalisë.
Sintaksa e dëshirës: nga ndjenja te veprimi
Dëshira në Grue prej zjermi nuk ndërtohet kryesisht përmes emrave abstraktë, por përmes foljeve dhe lëvizjes së tyre. Kjo e bën poezinë të duket sikur nuk e përshkruan një gjendje të ngrirë, por një trup në lëvizje. Kur subjekti thotë se ndjek, josh, pushton apo shtrëngon, dëshira bëhet veprim. Kjo është e rëndësishme sepse erotika nuk mbetet vetëm në nivelin e ndjesisë. Ajo merr formën e një marrëdhënieje aktive me tjetrin.
Edhe përdorimi i vetës së dytë krijon një efekt të veçantë. “Ti” nuk është vetëm një personazh i poezisë, por një prani që e shtyn ligjërimin të drejtohet nga jashtë. Subjekti poetik flet me tjetrin dhe përmes këtij dialogu e përcakton edhe më qartë veten. Në këtë mënyrë krijohet një lëvizje e dyfishtë: “unë” afrohet drejt “teje”, por njëkohësisht nuk humbet në “ti”. Përkundrazi, marrëdhënia me tjetrin e bën më të dukshëm subjektin që flet. Dashuria nuk e shuan individualitetin; ajo bëhet një mënyrë për ta provuar atë. Kjo shpjegon edhe pse erotika në këtë vëllim nuk mund të reduktohet në përshkrim sensual. Ajo është një mënyrë e organizimit të marrëdhënies ndërmjet dy subjekteve. Në shumë raste, subjekti femëror nuk pret që dëshira të vijë nga jashtë, por e prodhon dhe e artikulon vetë. Kjo sintaksë e veprimit e bën trupin të ndihet brenda fjalisë. Folja nuk tregon vetëm atë që ndodh; ajo përcjell një impuls. Fjalia poetike bëhet një lloj lëvizjeje e trupit.
Nga “puthja” te “kafshimi”: intensiteti që ndryshon kuptimin e trupit
Një nga shembujt më të qartë të kësaj poetike gjendet në vargjet: “Buzët e mia nuk t’puthin./ T’kafshojnë.” Këtu kemi një ndryshim të menjëhershëm në mënyrën se si funksionon folja. Puthja është një akt i njohur i afërsisë dhe intimitetit, ndërsa kafshimi e zhvendos marrëdhënien drejt intensitetit, agresivitetit dhe gjurmës. Por rëndësia e këtyre vargjeve qëndron edhe në strukturën e tyre. Fjalia e parë krijon një pritje dhe fjalia e dytë e përmbys atë. “Nuk t’puthin” pasohet nga “T’kafshojnë”. Mohimi nuk e mbyll veprimin; ai e hap atë drejt një forme tjetër. Kjo është një mënyrë shumë e veçantë e ndërtimit të dëshirës në tekst. Dëshira nuk shfaqet si një rrjedhë e qetë, por si një energji që e ndërpret vetveten dhe menjëherë e ridrejton. Në këtë rast, sintaksa e shkurtër e dy fjalive e rrit intensitetin e ndryshimit.
Më pas, kur poezia flet për shenjat që mbeten, akti trupor kalon përtej çastit. Trupi nuk është më vetëm vendi ku ndodh kontakti. Ai bëhet vendi ku ruhet gjurma e tij. Kjo na çon drejt një prej ideve më interesante të vëllimit: ajo që ndodh në trup nuk përfundon me trupin. Përvoja trupore kalon në kujtesë, në mendje dhe në fjalë. Trupi bëhet kështu një lloj ndërmjetësi ndërmjet përvojës së çastit dhe kohës së mëvonshme.
“Mbetem”: nga trupi te kujtesa
Në disa prej momenteve më të rëndësishme të vëllimit, poezia e zhvendos vëmendjen nga akti te gjurma e aktit. Formula:
“Unë rri. Vendosem. Mbetem.” është veçanërisht domethënëse në këtë drejtim. Tri foljet krijojnë një lëvizje nga prania te qëndrueshmëria. “Rri” shënon qëndrimin, “vendosem” shënon zënien e një hapësire, ndërsa “mbetem” shënon rezistencën ndaj zhdukjes. Përvoja nuk përfundon kur përfundon takimi; ajo vazhdon si gjurmë. Edhe këtu sintaksa ka rol të rëndësishëm. Fjalitë e shkurtra nuk janë thjesht një mënyrë për ta bërë vargun më të fortë. Secila folje vendoset më vete dhe merr peshë të veçantë. Ritmi krijohet përmes ndarjes së veprimeve, sikur subjekti po i regjistron një nga një fazat e përvojës.
Më pas, zhvendosja: “Nën lëkurë./ N’trup./N’kry./ N’mendje.” e zgjeron hapësirën e përvojës nga jashtë drejt brendësisë. Ajo që fillon si kontakt trupor përfundon si prani psikike. Kjo lëvizje është thelbësore për poetikën e librit, sepse dëshira nuk mbetet në sipërfaqen e trupit; ajo bëhet kujtesë, mendim dhe vetëdije. Në këtë pikë, trupi bëhet një lloj arkivi poetik. Por më shumë sesa një arkiv që ruan pasivisht, ai është një trup që e përpunon përvojën dhe e rikthen atë në gjuhë.
Nëse dëshira është një nga energjitë që e shtyn gjuhën e Grue prej zjermi përpara, heshtja është forca që e ndërpret dhe e thellon atë. Prandaj një lexim i këtij vëllimi vetëm përmes deklaratave të fuqishme do të ishte i paplotë.
Një nga kthesat më interesante të librit vjen pikërisht atëherë kur subjekti, pasi e ka pohuar fuqinë e vet, e pranon ekzistencën e një zone që nuk e njeh plotësisht: “Mos kujto që m’njeh!” dhe më pas: “Asht nji vend n’mue/ ku as vetë s’hyj shpesh.” Këtu ligjërimi ndryshon. Subjekti nuk flet më vetëm për atë që di dhe zotëron. Ai pranon se brenda vetes ekziston një hapësirë e paarritshme.
Kjo është një nga pikat ku poezia e Dabishevcit largohet nga një model i thjeshtë i poezisë së emancipimit. Gruaja e librit nuk paraqitet si një subjekt që e ka zgjidhur plotësisht misterin e vetes. Përkundrazi, ajo e fiton thellësinë pikërisht duke pranuar se ekziston diçka që nuk mund ta emërtojë plotësisht. Kështu, heshtja bëhet pjesë e identitetit. Nëse fjala “jam” krijon vetëpohimin, heshtja krijon kufirin e tij. Subjekti mund të thotë “jam”, por nuk mund të thotë se e njeh plotësisht atë që është. Midis këtyre dy gjendjeve lind një tension poetik: vetëdeklarimi dhe misteri. Kjo e bën heshtjen aktive. Ajo nuk është boshllëk, por hapësirë e kuptimit.
Shumëpikëshi dhe fjala e ndërprerë
Në Grue prej zjermi, ndërprerja është një nga mënyrat përmes të cilave teksti e materializon emocionin. Shumëpikëshi, pauza dhe vargu i shkëputur krijojnë vende ku fjala nuk e mbyll plotësisht kuptimin. Në një poezi të tillë, shumëpikëshi mund të lexohet si një shenjë e frymës. Ai krijon përshtypjen se subjekti nuk po flet nga një distancë e qetë, por nga brenda një përvoje që e detyron të ndalet, të marrë frymë, të rikthehet ose të lërë diçka pa thënë. Kjo është arsyeja pse pikësimi nuk duhet trajtuar si një element dytësor. Në poezinë e Dabishevcit ai merr pjesë në ndërtimin e zërit. Nëse trupi është i pranishëm në fjalë, atëherë edhe frymëmarrja e trupit mund të jetë e pranishme në ritmin e tekstit. Pauza bëhet frymë, ndërsa ndërprerja bëhet shenjë e tensionit. Në këtë kuptim, poezia nuk është vetëm tekst që lexohet me sy. Ajo kërkon të dëgjohet dhe, në njëfarë mënyre, të ndihet fizikisht përmes ritmit të saj.
Gegnishtja si trup i zërit poetik
Një nga elementet që meriton vëmendje të veçantë në Grue prej zjermi është përdorimi i gegnishtes. Gegnishtja nuk është vetëm zgjedhje gjuhësore apo dekorim stilistik. Ajo është një nga mënyrat përmes të cilave zëri poetik krijon identitetin e vet. Fjalët dhe trajtat: “grue”, “zjermi”, “t’pathanat”, “t’dhanat”, “t’mbajtunat”, “t’fjetunat”, “t’heshtunat”, “mue”, “asht”, “n’mendje” dhe forma të tjera të kësaj natyre e vendosin poezinë në një hapësirë të caktuar tingullore dhe kulturore. Kjo gjuhë nuk është vetëm një mënyrë për ta thënë të njëjtën gjë ndryshe. Ajo krijon një mënyrë tjetër të të ndierit të fjalës.
Sidomos format e shkurtra të përemrave dhe foljeve krijojnë një ritëm të veçantë. Elizioni i tingujve e afron fjalën me të folmen dhe i jep vargut një lëvizje më të drejtpërdrejtë. Në këtë aspekt, gegnishtja e Dabishevcit nuk e largon poezinë nga ligjërimi intim; përkundrazi, e afron atë me zërin. Kjo ka rëndësi të veçantë për poezinë e trupit. Trupi nuk flet në një gjuhë të sterilizuar. Ai flet me një gjuhë që ka ritëm, frymë, afërsi dhe tingull. Gegnishtja bëhet kështu jo vetëm gjuhë e identitetit, por edhe gjuhë e intimitetit. Në këtë pikë, mund të thuhet se zgjedhja gjuhësore e autores e përforcon tezën kryesore të këtij studimi: trupi nuk është vetëm një temë që përshkruhet nga gjuha, por një përvojë që ndikon në formën e gjuhës.
“Syn”: thirrorja si afërsi dhe ekspozim
Një tjetër element i rëndësishëm është përdorimi i drejtpërdrejtë i thirrorëve dhe i adresimit të tjetrit. “Hajde te unë, syn!” është një formulë që e afron menjëherë subjektin me tjetrin. Fjala “syn” është njëkohësisht trupore dhe metaforike. Syri është organ i shikimit, por edhe vendi përmes të cilit tjetri bëhet i pranishëm. Kur subjekti i drejtohet “synit”, ai i drejtohet një pjese të trupit që simbolikisht lidhet me shikimin, dëshirën dhe njohjen.
Por kjo poezi e zhvendos marrëdhënien nga intimiteti privat drejt hapësirës publike. Qyteti sheh, ndjek dhe ruan. Kështu, shikimi nuk është më vetëm shikimi i të dashurit; ai bëhet edhe shikimi shoqëror. Në këtë pikë, trupi poetik gjendet midis dy llojesh shikimi: shikimit që kërkon afërsi dhe shikimit që kontrollon. Subjekti duhet të artikulojë veten jo vetëm përballë të dashurit, por edhe përballë hapësirës që e vëzhgon. Kjo e bën qytetin pjesë të sintaksës së dëshirës. Dëshira nuk ndodh në një vakum. Ajo ndodh në një hapësirë ku ekzistojnë sy të tjerë, norma dhe kufij. Prandaj edhe akti i të folurit bëhet një akt ekspozimi.
Në pamje të parë, dëshira dhe heshtja mund të duken si dy forca të kundërta. Dëshira kërkon të shprehet, ndërsa heshtja kërkon të ndalet. Megjithatë, në Grue prej zjermi ato janë më tepër dy ritme të së njëjtës përvojë. Kur subjekti dëshiron, gjuha zgjerohet, përsëritet dhe lëviz përmes foljeve. Kur përballet me atë që nuk mund ta shpjegojë, gjuha ngadalësohet, ndërpritet dhe lë hapësira të pambushura. Kështu, poezia ndërtohet përmes alternimit të dy impulseve: shpërthimit dhe përmbajtjes, deklaratës dhe heshtjes, afërsisë dhe distancës. Ky ritëm është më i rëndësishëm sesa vetë dallimi ndërmjet dy temave. Dëshira dhe heshtja nuk janë thjesht tema të librit; ato janë mënyra të ndryshme të organizimit të zërit poetik. Në këtë kuptim, mund të flasim për një “sintaksë të dëshirës” dhe një “poetikë të heshtjes”. Sintaksa e dëshirës e shtyn fjalinë drejt veprimit, ndërsa poetika e heshtNjë prej pyetjeve më të rëndësishme që lind nga leximi i këtij vëllimi është se çfarë ndodh mejes e hap fjalinë drejt asaj që nuk thuhet.
Një prej pyetjeve më të rëndësishme që lind nga leximi i këtij vëllimi është se çfarë ndodh me përvojën pasi ajo përfundon. Dashuria mund të përfundojë. Kontakti mund të ndërpritet. Trupi ndryshon, njeriu mungon dhe koha kalon. Por poezia e ruan një gjurmë të asaj që ka ndodhur. Kjo nuk do të thotë se fjala zëvendëson trupin. Përkundrazi, ajo dëshmon mungesën e tij. Poezia lind pikërisht sepse përvoja nuk mund të mbahet përgjithmonë në gjendjen e saj fillestare. Kështu, fjala bëhet një formë e dytë e trupit. Në tekst mbeten gjestet, zëri, shikimi, prekja, dëshira dhe kujtesa. Ajo që nuk mund të vazhdojë fizikisht vazhdon në formë gjuhësore. Në këtë kuptim, Grue prej zjermi është edhe një poezi e ruajtjes. Ajo nuk e ndalon kohën, por e mban përvojën të pranishme përmes gjuhës. Trupi është i përkohshëm, por gjurma e tij poetike mund të vazhdojë.
Zjarri si figurë e gjuhës
Titulli Grue prej zjermi nuk duhet anashkaluar në këtë lexim, por as nuk duhet reduktuar në interpretimet e zakonshme të zjarrit si pasion, erotizëm, dhimbje apo rilindje. Nëse zjarri është substancë e gruas, atëherë ai mund të lexohet edhe si substancë e gjuhës së saj. Gjuha e këtij libri është e ndezur jo vetëm nga ajo që thotë, por nga ritmi me të cilin e thotë. Zjarri nuk qëndron i qetë. Ai lëviz, përhapet, ndërpritet, shuhet dhe ndizet përsëri. Në mënyrë të ngjashme lëviz edhe ligjërimi poetik i Donika Dabishevcit. Ai kalon nga shpërthimi te heshtja, nga fjalia e drejtpërdrejtë te fragmenti, nga deklarata te pyetja dhe nga afërsia te mungesa.
Prandaj zjarri mund të shihet edhe si metaforë e vetë procesit poetik. Poezia merr një përvojë të gjallë, e kalon përmes gjuhës dhe e transformon atë në një formë të re. Përvoja digjet në fjalë, por nuk zhduket prej tyre. Ajo ndryshon gjendje. Në këtë kuptim, “prej zjermi” nuk është vetëm një përkufizim i subjektit femëror. Është edhe një mënyrë për ta kuptuar vetë poetikën e librit.
Përtej poezisë së deklaratës
Intensiteti deklarativ është një nga forcat e dukshme të Grue prej zjermi, por pikërisht për këtë arsye ai duhet parë edhe në mënyrë kritike. Përsëritja e “jam”, foljet e drejtpërdrejta, pohimet mbi lirinë dhe refuzimi i kufijve krijojnë një energji të madhe retorike, por në disa momente ekziston rreziku që deklarata të bëhet më e fortë se kompleksiteti i figurës. Megjithatë, libri e shmang pjesërisht këtë rrezik përmes momenteve të heshtjes dhe pasigurisë. Kur subjekti thotë se ekziston një vend brenda tij ku as vetë nuk hyn shpesh, figura e gruas bëhet më pak deklarative dhe më shumë problematike. Ajo nuk është vetëm një zë që pohon fuqinë, por edhe një qenie që pranon të panjohurën. Pikërisht në këtë tension gjendet një pjesë e rëndësishme e pjekurisë së librit. Subjektiviteti nuk ndërtohet vetëm përmes vetëpohimit, por edhe përmes pranimit të asaj që nuk mund të thuhet plotësisht.
Kështu, poezia nuk mbetet vetëm te “jam”. Ajo arrin te një pyetje më e vështirë: kush jam kur nuk mund ta njoh plotësisht veten? Kjo pyetje e zhvendos librin nga deklarata drejt reflektimit.
Përfundim
Grue prej zjermi mund të lexohet si një vëllim ku trupi nuk është vetëm një nga temat kryesore të poezisë, por një nga burimet e saj të ligjërimit. Dëshira, erotika, dashuria, kujtesa dhe liria nuk shfaqen vetëm si përmbajtje tematike; ato ndikojnë në mënyrën se si fjala lëviz, si fjalia ndërtohet, si folja e vendos subjektin në veprim dhe si heshtja krijon hapësira për atë që nuk mund të thuhet. Në këtë kuptim, sintaksa e dëshirës është sintaksë e veprimit. Subjekti femëror nuk është vetëm ai që përshkruhet, por ai që vepron, kërkon, ndjek, josh, pushton, përqafon dhe kundërshton. Folja bëhet një nga shenjat kryesore të agjencisë së tij. Përmes saj, trupi kalon nga objekti i përfaqësimit në subjekt të përvojës.
Por ky subjekt nuk përkufizohet vetëm nga zëri i fortë. Ai plotësohet nga heshtja. Në momentet kur poezia ndalet, kur përdor shumëpikëshin, fragmentin, pauzën ose pranon një zonë të panjohur brenda vetes, ajo tregon se identiteti nuk mund të shpjegohet deri në fund. Kjo është arsyeja pse heshtja në këtë vëllim nuk duhet kuptuar si mungesë e gjuhës. Ajo është pjesë e gjuhës dhe një nga mënyrat përmes të cilave poezia e shpreh atë që nuk mund ta thotë drejtpërdrejt.
Edhe gegnishtja merr në këtë proces një funksion të rëndësishëm. Ajo nuk është vetëm shenjë identitare, por bëhet pjesë e trupit të zërit poetik. Tingulli, ritmi, shkurtimi i formave, afërsia me ligjërimin e folur dhe intimiteti që krijon kjo gjuhë e bëjnë poezinë të dëgjohet si zë dhe jo vetëm të lexohet si tekst.
Në fund, “Grue prej zjermi” mund të kuptohet si një metaforë jo vetëm për gruan, por edhe për vetë aktin poetik. Zjarri është energjia që e vë përvojën në lëvizje; trupi është vendi ku ajo përjetohet; fjala është forma në të cilën ajo ruhet; ndërsa heshtja është hapësira ku mbetet ajo pjesë e përvojës që nuk mund të përkthehet plotësisht në gjuhë.
Prandaj, pyetja që mund të qëndrojë në fund të këtij leximi nuk është vetëm çfarë është gruaja “prej zjermi”, por çfarë ndodh me gjuhën kur ajo kalon nëpër këtë zjarr. Përgjigjja duket se gjendet në vetë strukturën e librit: gjuha nuk mbetet e pandryshuar. Ajo ndizet, shpejtohet, ndërpritet, hesht, rikthehet dhe, përmes këtyre lëvizjeve, e shndërron përvojën trupore në përvojë poetike. Kështu, Grue prej zjermi nuk është vetëm një libër në të cilin trupi bëhet temë e poezisë. Është një libër në të cilin trupi bëhet mënyrë e të shkruarit. Dhe pikërisht në këtë kalim, nga trupi si objekt i fjalës te trupi si burim i saj, qëndron një nga veçoritë më të rëndësishme poetike të vëllimit të Donika Dabishevcit.
Gjakovë, 03.09.2026
[1] Donika Dabishevci, Grue prej zjermi, Prishtinë, Littera, 2026.
[2] Kur trupi bëhet verb; është një lojë e vetëdijshme midis dy niveleve: verb = folje, në kuptimin gramatikor: fjalë që shpreh veprim, gjendje ose proces; trupi bëhet verb = trupi nuk mbetet thjesht objekt i përshkrimit, por bëhet veprues në gjuhë.
ObserverKult
Lexo edhe:
Ag Apolloni: Revolucioni i trupit në librin “Grue prej zjermi”
Mërgim Bekteshi: Arkitektura poetike e qenies te libri “Grue prej zjermi”
Rami Kamberi: Poetika e trupit, identitetit dhe lirisë në librin “Grue prej zjermi” të Donika Dabishevcit
Sarë Gjergji: Trupi, pushteti dhe rezistenca në “Grue prej zjermi” të Donika Dabishevcit
Vilson Culaj: Zjarri katarzues i fjalës/ Reflektim për librin “Grue prej zjermi” të Donika Dabishevcit
Migena Arllati: Kur trupi bëhet verb: Sintaksa e dëshirës dhe poetika e heshtjes në Grue prej zjermi” të Donika Dabishevcit
“Grue prej zjermi” nga Donika Dabishevci, një himn poetik për gruan, dashninë e lirinë
Donika Dabishevci: Grue prej zjermi
Donika Dabishevci: Pse 𝐆𝐫𝐮𝐞 𝐩𝐫𝐞𝐣 𝐳𝐣𝐞𝐫𝐦𝐢 e jo 𝐆𝐫𝐮𝐞 𝐞 𝐳𝐣𝐞𝐫𝐦𝐭!
