(Mahmuti, Bardhyl. Mashtrimi i madh. Botimi II. Tetovë: Çabej, 2015. 590 f. ISBN 978-9989-150-96-8).
Nga Begzad Baliu
Autori
Bardhyl Mahmuti (l. 1960) i përket brezit të intelektualëve shqiptarë të Kosovës, formimi dhe veprimtaria e të cilëve u zhvilluan në ndërthurje me angazhimin politik, përvojën e burgut politik, mërgimin dhe studimet politologjike. Pas pjesëmarrjes në demonstratat e vitit 1981, u dënua me shtatë vjet burg; më vonë u vendos në Zvicër, ku kreu studime në shkencat politike në Lozanë. Gjatë viteve 1990 u përfshi në përfaqësimin politik të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe, pas luftës, ushtroi funksione politike në institucionet e përkohshme të Kosovës. Kjo përvojë biografike ka rëndësi të drejtpërdrejtë për leximin e veprës së tij: Bardhyl Mahmuti nuk i qaset luftës së Kosovës vetëm si studiues i mëvonshëm i një periudhe historike, por edhe si dëshmitar dhe aktor i proceseve politike e diplomatike që trajton. Profili i tij intelektual u bë i dukshëm edhe në botimet që lidhen me fazën e formimit dhe të përfaqësimit politik të UÇK-së. Në vitin 1999, shtëpia botuese pariziane L’Harmattan botoi librin e Patrick Denaud dhe Valérie Pras, Kosovo: naissance d’une lutte armée, UCK. Entretiens avec Bardhyl Mahmuti, représentant politique de l’armée de libération du Kosovo. Mahmuti është bashkëbiseduesi qendror i këtij vëllimi intervistash, të konceptuar si paraqitje nga brenda e lindjes, strukturimit dhe konceptimit politik të UÇK-së. Për studiuesin e sotëm, libri ka edhe vlerën e një burimi bashkëkohor me ngjarjet: ai dëshmon mënyrën se si një përfaqësues politik i UÇK-së e artikulonte konfliktin ndërsa ky ende zhvillohej, para përfundimit të luftës dhe para konsolidimit të narrativave retrospektive të pasluftës.
Boshti studimor i veprimtarisë së Mahmutit konsolidohet me botimin e veprës Mashtrimi i madh më 2015. Vepra u përkthye në anglisht me titullin Blood Libel: Anti-Americanism and Genocide in the Kosovo War dhe më pas u botua në frëngjisht nga L’Harmattan me titullin La grande imposture: génocide au Kosovo et parrainage de la “mafia albanaise” (2017). Vetë karakteri i veprës e vendos atë në ndërthurjen e historisë politike, marrëdhënieve ndërkombëtare, analizës së propagandës dhe publicistikës dokumentare. Mashtrimi i madh synon statusin e një analize politologjike të mbështetur në një korpus të gjerë dokumentesh, por njëkohësisht mbart tipare të theksuara të polemikës politike dhe të shkrimit të angazhuar. Pas studimit dokumentar dhe politologjik, Bardhyl Mahmuti iu drejtua edhe prozës letrare me mbështetje dokumentare. Romani Eskadronët e vdekjes: kronikë e një kasaphane, botuar më 2021, e zhvendos materialin historik në strukturën e rrëfimit letrar, duke ndërthurur dokumentin, dëshminë dhe fiksionin. Në vitin 2026 botoi romanin dokumentar Revolta e Syzifit, të përqendruar te krimi në Poklek të Vjetër dhe te marrëdhënia ndërmjet traumës, dëshmisë dhe kujtesës. Nga Mashtrimi i madh te këto vepra të mëvonshme vërehet një vijimësi tematike: dokumentimi i luftës dhe i pasojave të saj zhvendoset nga analiza politologjike drejt formave letrare të kujtesës.
Brenda këtij korpusi, Mashtrimi i madh zë një pozitë qendrore. Në të, përvoja politike shndërrohet në hulumtim dokumentar, ndërsa temat e krimit, viktimës, propagandës, diplomacisë dhe kujtesës organizohen brenda një sistemi të gjerë argumentues. Biografia e autorit, megjithatë, nuk mund të përdoret as si argument për vërtetësinë e tezave të tij, as si arsye për zhvlerësimin e tyre. Në një lexim akademik, pozita e Bardhyl Mahmutit si aktor historik bëhet pjesë e kritikës së burimeve: ajo ndihmon për të përcaktuar horizontin e informacionit, afërsinë me ngjarjet dhe pikëvështrimin prej të cilit ndërtohet interpretimi.
Vepra
Vepra Mashtrimi i madh e shkrimtarit dhe publicistit, analistit dhe diplomatit, historianit dhe dokumentaristit Bardhyl Mahmuti nuk është një histori e përgjithshme e luftës së Kosovës, e ndërtuar në mënyrë tërësisht kronologjike. Autori i saj përzgjedh disa nyje historike dhe diskursive, përmes të cilave shqyrton marrëdhënien ndërmjet ngjarjes dhe paraqitjes së saj publike. Objekti i librit është, rrjedhimisht, i dyfishtë: nga njëra anë, ngjarjet konkrete dhe, nga ana tjetër, prodhimi, transmetimi dhe interpretimi i informacionit për to. Komunikatat shtetërore, shkrimet gazetareske, deklaratat politike, raportet institucionale, dëshmitë, materialet juridike dhe botimet publicistike bëhen pjesë e një fushe të përbashkët ku zhvillohet konflikti për kuptimin e luftës. Që në parathënie, autori e bën të qartë se përzgjedhja e burimeve nuk është e rastësishme. Ai shkruan: «Gjatë tërë librit, në argumentimet e mia u shmangem në maksimum referencave të burimeve shqiptare» (Mahmuti, 2015: f. 12). Ky pohim ka rëndësi metodologjike, sepse tregon përpjekjen e autorit për ta ndërtuar kundërshtimin e tezave që analizon kryesisht përmes dokumenteve dhe dëshmive jashtë korpusit shqiptar. Strategjia synon ta shmangë reduktimin e polemikës në një përballje të thjeshtë ndërmjet «versionit shqiptar» dhe «versionit serb». Në planin akademik, kjo zgjedhje duhet parë njëkohësisht si forcë argumentuese dhe si element që i nënshtrohet kritikës së burimeve: rëndësi ka jo vetëm prejardhja etnike ose institucionale e një burimi, por edhe autenticiteti, pavarësia dhe raporti i tij me ngjarjen.
Analiza hapet me Kleçkën dhe me historinë e të ashtuquajturit «krematorium të Kleçkës». Mahmuti ndjek formulimin e akuzës, qarkullimin e saj dhe funksionin që ajo mori në paraqitjen e UÇK-së si organizatë kriminale dhe terroriste. Vëmendja nuk kufizohet te pohimi fillestar: shqyrtohen bartësit e informacionit, variantet e tij dhe mënyra se si përsëritja mund të krijojë përshtypjen e disa konfirmimeve të pavarura, edhe atëherë kur burimet mund të lidhen me një origjinë të përbashkët. Kleçka shërben kështu si rast paradigmatik për analizën e zinxhirit burimor: prodhuesi i informacionit, transmetuesi, institucioni që e rimerr dhe publiku që e pranon si fakt përfaqësojnë hallka të ndryshme, të cilat kërkojnë shqyrtim veç e veç. Vrasja e gjashtë të rinjve serbë në kafenenë «Panda» në Pejë trajtohet sipas të njëjtit parim të kritikës së atribuimit. Mahmuti rindërton mënyrën se si krimi iu atribuua UÇK-së dhe e ballafaqon këtë version me dyshimet dhe deklaratat e mëvonshme që vunë në pikëpyetje atribuimin fillestar. Vlera analitike e kësaj pjese nuk qëndron vetëm në përgjigjen që propozon autori, por edhe në problemin metodologjik që ngre: në ç’masë një atribuim i bërë menjëherë pas një krimi mund të vazhdojë të funksionojë si fakt historik kur baza e tij provuese mbetet e diskutueshme? Njëkohësisht, rasti e rikthen analizën te viktima konkrete dhe te detyrimi për të dalluar përdorimin politik të një krimi nga nevoja për përcaktimin e autorësisë faktike të tij.
Reçaku zë një pozitë qendrore, sepse aty ndërthuren terreni i luftës, dokumentimi ndërkombëtar, gazetaria, mjekësia ligjore dhe diplomacia. Mahmuti ballafaqon versionin zyrtar serb të kohës me interpretimet dhe dokumentet ndërkombëtare, duke shqyrtuar edhe mënyrën se si ngjarja ndikoi në zhvillimet diplomatike që pasuan. Një nga formulat me të cilat hapet polemika është fjalia e gazetarit Michel Collon, e riprodhuar në libër: «Çdo luftë fillon me një gënjeshtër mediatike!» (Mahmuti, 2015: f. 74). Citimi është domethënës jo si qëndrim i Mahmutit, por si shembull i diskursit që ai merr si objekt kundërshtimi. Kapitulli ndërtohet pikërisht mbi këtë teknikë: versioni kundërshtar paraqitet, dokumentohet dhe më pas ballafaqohet me një korpus tjetër dëshmish e interpretimesh. Titulli Mashtrimi i madh lidhet drejtpërdrejt me këtë përplasje rreth Reçakut dhe, më gjerë, me mënyrën se si autori e koncepton historinë e propagandës për Kosovën. Rindërtimi i ngjarjes dhe rindërtimi i diskursit mbi të ecin paralelisht. Për këtë arsye, Reçaku nuk është në libër vetëm një episod historik: ai bëhet një rast paradigmatik ku mund të shihet se si një ngjarje prodhon versione të kundërta, si këto versione hyjnë në qarkullim ndërkombëtar dhe si autoriteti i një burimi ndikon në mënyrën se si perceptohet e kaluara.
Nga Reçaku analiza zgjerohet drejt Rambujesë, ndërhyrjes së NATO-s, dëbimit të popullsisë shqiptare dhe operacionit të quajtur «Patkoi». Autori i vendos këto zhvillime në marrëdhënie me konceptet juridike të spastrimit etnik, krimeve kundër njerëzimit dhe gjenocidit. Kjo është një nga pjesët ku kërkohet disiplinë e posaçme terminologjike: kalimi nga përshkrimi historik te kualifikimi juridik nuk është i vetvetishëm. Nocionet juridike kanë përmbajtje dhe kritere të përcaktuara; prandaj argumenti politologjik dhe kualifikimi juridik duhet të ruhen si rrafshe të dallueshme. Pas qershorit 1999, libri nuk e trajton konfliktin si të përfunduar. Marrëveshja e Kumanovës, Rezoluta 1244, administrimi ndërkombëtar, procesi i statusit, negociatat e Vjenës, plani i Ahtisaarit dhe shpallja e pavarësisë vendosen brenda një historie më të gjatë të legjitimitetit politik të Kosovës. Konflikti zhvendoset nga territori dhe kontrolli politik te statusi, e drejta ndërkombëtare, njohja dhe interpretimi historik i luftës. Kështu, Mashtrimi i madh ndërthuret edhe me historinë diplomatike dhe me studimet e marrëdhënieve ndërkombëtare.
Pjesa e dytë merret me vijimësinë dhe transformimin e narrativave të prodhuara gjatë dhe pas luftës. «Librat e Bardhë», paraqitja e UÇK-së përmes kategorive të terrorizmit, fundamentalizmit, kriminalitetit dhe «mafies shqiptare» analizohen si pjesë e një repertori diskursiv që, sipas Mahmutit, ndryshonte formulimet, por ruante funksionin delegjitimues. Objekti i analizës nuk është më vetëm vërtetësia e një pohimi të veçantë; bëhet edhe sistemi i emërtimeve përmes të cilave ndërtohet figura publike e kundërshtarit. Carla Del Ponte, Dick Marty dhe pretendimet për trafikim organesh përbëjnë kulmin e këtij boshti. Mahmuti synon të rindërtojë gjenealogjinë e këtyre pretendimeve: shfaqjen e tyre, burimet, rimarrjen nga aktorë të tjerë dhe rritjen e autoritetit publik gjatë qarkullimit. Problemi i shtruar është edhe epistemologjik: përsëritja e një pretendimi nga disa instanca nuk nënkupton domosdoshmërisht ekzistencën e disa burimeve të pavarura, nëse ato varen nga një origjinë e përbashkët informative. Vlera metodologjike e librit qëndron, në këtë pikë, te kërkesa për të ndjekur zinxhirin e informacionit deri te burimi fillestar. Kapitujt kushtuar të vrarëve, të rrëmbyerve dhe të zhdukurve e zhvendosin argumentin nga makronarrativa te individi që qëndron pas statistikës. Autori shqyrton mënyrat e kategorizimit të viktimave dhe pasojat e klasifikimit të një personi në një kategori të caktuar. Në historiografinë e konflikteve ky është një problem themelor: numri nuk është vetvetiu fakt historik kur kriteret e përfshirjes, burimi i listës dhe statusi i individit mbeten të paqarta. Në këtë kuptim, vepra shtron nevojën për një prosopografi të viktimave, pra për verifikim rast pas rasti.
Në planin kompozicional, gjithë lënda organizohet sipas një sekuence relativisht të qëndrueshme: ngjarje – burim – interpretim – qarkullim – institucionalizim. Kjo skemë është më përcaktuese për koherencën e veprës sesa renditja e veçantë e rasteve. Ajo shpjegon pse kalimi nga Kleçka te pavarësia, ose nga Reçaku te Dick Marty, nuk e shpërbën librin në tema të palidhura. Në themel të tij qëndron analiza e mekanizmave përmes të cilëve ndërtohet dija publike mbi luftën.
Rëndësia diplomatike, historike dhe humane
Rëndësia diplomatike e veprës Mashtrimi i madh buron nga premisa se informacioni nuk është vetëm pasqyrim i marrëdhënieve ndërkombëtare, por edhe faktor i tyre. Një komunikatë e prodhuar në terren mund të kalojë në gazetari, prej andej në dokumentacionin diplomatik dhe më pas të ndikojë në perceptimin e një aktori politik. Mahmuti përpiqet të rindërtojë këto rrugë të qarkullimit të informacionit. Vepra mund të lexohet, për këtë arsye, edhe si studim mbi diplomacinë e narrativave: mënyrën se si legjitimiteti ndërkombëtar formësohet jo vetëm nga veprimet politike e ushtarake, por edhe nga gjuha me të cilën ato emërtohen dhe interpretohen. Kjo çështje del qartë në kapitullin ku shqyrtohet raporti ndërmjet sovranitetit shtetëror dhe të drejtave të njeriut. Duke riprodhuar qëndrimin e Václav Havel-it, Mahmuti sjell formulimin: «Këtu kemi të bëjmë me të drejtat e njeriut, që janë prioritet. Dhe këto të drejta qëndrojnë më lart se sovraniteti i shteteve» (Mahmuti, 2015: f. 206). Brenda veprës, ky citim ka funksion të qartë diplomatik dhe juridiko-politik: ai përmbledh një nga argumentet themelore me të cilat u interpretua ndërhyrja ndërkombëtare në Kosovë, përkatësisht tensionin ndërmjet sovranitetit dhe mbrojtjes së popullsisë nga shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut. Po në këtë kontekst, autori citon edhe ministrin e atëhershëm të Punëve të Jashtme të Gjermanisë, Joschka Fischer, i cili, duke e dalluar situatën nga një krizë e zakonshme refugjatësh, deklaronte: «Ne kemi të bëjmë me dëbimin e krejt një populli» (Mahmuti, 2015: f. 211). Për historinë diplomatike të konfliktit, kjo fjali ka vlerë dokumentare: ajo dëshmon terminologjinë politike me të cilën një përfaqësues i rëndësishëm europian e konceptonte gjendjen në Kosovë në pranverën e vitit 1999. Në arkitekturën argumentuese të Mahmutit, deklarata të tilla shërbejnë si kundërpeshë ndaj tezës se largimi masiv i shqiptarëve ishte vetëm pasojë spontane e bombardimeve.
Nga këndvështrimi historiografik, rëndësi të veçantë ka kronologjia e qarkullimit të informacionit. Një dokument i prodhuar gjatë luftës, një raport i hartuar disa vite më vonë dhe një interpretim retrospektiv nuk kanë të njëjtin status burimor. Mahmuti synon, në shumë raste, ta përcaktojë origjinën kronologjike të pohimit. Për një përdorim rigoroz akademik, ky parim kërkon klasifikimin e burimeve sipas afërsisë me ngjarjen, autorësisë, funksionit institucional, pavarësisë nga burime të tjera dhe mundësisë së verifikimit. Këtu shfaqet edhe dallimi ndërmjet historisë së ngjarjes dhe historisë së kujtesës së ngjarjes. Kleçka, «Panda», Reçaku dhe akuzat e pasluftës kanë historinë e tyre faktike, por edhe historinë e interpretimit dhe të recepcionit të tyre. Ajo që një institucion ose një shoqëri beson se ka ndodhur mund të ketë pasoja politike po aq të rëndësishme sa vetë ngjarja. Mashtrimi i madh hyn kështu edhe në fushën e studimeve të kujtesës, sepse kërkon të tregojë se si një interpretim ruhet, përsëritet dhe riaktualizohet në kontekste të reja.
Dimensioni human përcakton kufirin etik të këtij debati. Pas kategorive «viktimë», «i zhdukur», «i rrëmbyer», «civil» ose «luftëtar» qëndrojnë individë konkretë. Ndryshimi i kategorisë mund të ndryshojë edhe narrativën historike brenda së cilës vendoset individi. Për këtë arsye, individualizimi i viktimës është më shumë se çështje statistikore: është kusht për respektimin e dinjitetit dhe të kujtesës së saj. Në pjesën përmbyllëse, Mahmuti e formulon këtë dimension në një gjuhë të drejtpërdrejtë etike: «Plagët e hapura nga lufta gjenocidare e regjimit të Milošević-it nuk mund të shërohen pa ndriçimin e plotë të të gjitha krimeve» (Mahmuti, 2015: f. 555). Formulimi bart kualifikimin juridiko-politik të vetë autorit; megjithatë, boshti human i fjalisë është i qartë: pa zbardhjen e krimeve, kujtesa mbetet e papërfunduar dhe pajtimi rrezikon të ndërtohet mbi heshtjen ose mbi versione të pakontrolluara të së kaluarës. Ky dimension bëhet veçanërisht i ndërlikuar te pretendimet për trafikim organesh. Për shkak të peshës së jashtëzakonshme morale dhe politike të një akuze të tillë, standardi i provës duhet të jetë përkatësisht i lartë. Mahmuti, duke diskutuar qëndrimin e Clint Williamson-it, kalon nga dokumentimi në polemikë dhe formulon një parim të përgjithshëm: «Çdo njeri ka të drejtë të shprehë mendimin e vet» (Mahmuti, 2015: f. 501). Menjëherë pas kësaj fjalie, ai dallon mendimin individual nga përgjegjësia e prokurorit, për të cilin bindja personale nuk mund ta zëvendësojë standardin e provës. Ky është një moment i rëndësishëm për leximin akademik të veprës: dokumenti, hipoteza, bindja dhe prova juridike nuk mund të trajtohen si kategori të barasvlershme. Rëndësia diplomatike, historike dhe humane e Mashtrimit të madh bashkohet, kështu, në një çështje themelore: autoritetin e burimit dhe provueshmërinë e pohimit. Për diplomacinë, saktësia e informacionit kushtëzon besueshmërinë e qëndrimit; për historiografinë, përcakton cilësinë e rindërtimit të së kaluarës; për viktimën, mund të përcaktojë nëse kujtesa e saj do të mbështetet në të dhëna të verifikueshme apo do të përdoret si instrument i një narrative politike.
Gjuha, stili dhe diskursi
Gjuha e veprës Mashtrimit të madh mbështetet në një leksik të dendur politologjik, juridik, diplomatik, ushtarak dhe mediatik. Terma të tillë si sovranitet, e drejtë ndërkombëtare, krim lufte, gjenocid, spastrim etnik, hetim, përgjegjësi penale, propagandë, shërbime informative dhe institucione ndërkombëtare nuk shërbejnë vetëm për emërtimin e realiteteve; ata përcaktojnë fushën konceptuale brenda së cilës zhvillohet argumentimi. Gjuha e Mahmutit lëviz nga përshkrimi te kategorizimi dhe prej kategorizimit te interpretimi. Në këtë kalim kërkohet kujdes kritik, sepse nocioni politologjik, kategoria juridike dhe figura publicistike nuk kanë të njëjtin status epistemik. Sintaksa është kryesisht argumentuese. Periudhat e gjata lidhin pohimin me dokumentin, dokumentin me komentin dhe komentin me përfundimin. Teksti ndërtohet më shumë përmes shtresimit sesa fragmentimit: autori grumbullon dëshmi dhe synon që fuqia bindëse të rezultojë nga ndërveprimi i tyre. Kjo strukturë kumulative i përshtatet karakterit dokumentar të librit, ndonëse në segmente të caktuara prodhon ngarkesë sintaksore, sidomos kur burimi, parafraza, vlerësimi dhe polemika bashkohen brenda së njëjtës periudhë. Stili është i përbërë. Regjistri dokumentar ndërthuret me esenë politike, publicistikën dhe polemikën. Titujt pyetës ose metaforikë — si «Kush e farkoi “Patkoin”?» — nuk funksionojnë vetëm si shenja tematike, por përmbajnë një hipotezë dhe e fusin lexuesin në problem para se të paraqiten dëshmitë. Kjo e rrit energjinë retorike të tekstit, por njëkohësisht e bën të dukshëm synimin bindës të autorit.
Rëndësi të posaçme ka përdorimi i fjalës së tjetrit. Mahmuti citon ose perifrazon dokumente, politikanë, gazetarë, autorë dhe institucione, për t’i vendosur më pas në marrëdhënie polemike. Në shumë raste, thonjëzat shënojnë jo vetëm huazimin e termit, por edhe distancimin kritik ndaj tij. Krijohet kështu një polifoni e kontrolluar: zëra të shumtë hyjnë në tekst, por organizohen nga autori brenda një arkitekture argumentuese që synon t’i vlerësojë, t’i hierarkizojë ose t’i kundërshtojë. Një shembull domethënës është analiza e sintagmës «mafia shqiptare». Mahmuti riprodhon pyetjen e autorëve me të cilët polemizon: «si është e mundur që në Raportin njëzet e dy faqesh të Bashkimit Evropian nuk u përmend asnjëherë shprehja mafia shqiptare» (Mahmuti, 2015: f. 439). Këtu vetë emërtimi bëhet objekt analize. Autori nuk merret vetëm me pohimin mbi ekzistencën ose jo të strukturave kriminale, por edhe me prodhimin dhe qarkullimin e një formule gjuhësore që, sipas tij, fitoi funksion stigmatizues në diskursin ndërkombëtar. Kjo strategji bëhet edhe më e dukshme në shqyrtimin e metaforave kriminalizuese të përdorura në raportin e Dick Marty-t. Mahmuti shkruan: «Në paragrafin 67 të raportit të “tij”, ai e cilësoi Hashim Thaçin si “më i rrezikshmi nga «kumbarët e oktapodit» të UÇK-së”» (Mahmuti, 2015: f. 466). Në këtë formulim bashkohen disa shtresa diskursive: kumbar, oktapod, mafioz, grup. Ato nuk janë nocione juridike neutrale, por metafora dhe kategori me ngarkesë të fortë konotative. Për Mahmutin, përzgjedhja e këtij leksiku është vetë pjesë e procesit të stigmatizimit.
Analiza stilistike e veprës fiton këtu rëndësi të veçantë. Mahmuti nuk shqyrton vetëm çfarë thotë një dokument, por edhe mënyrën se si e thotë. Fjalët, thonjëzat, metaforat dhe titujt bëhen elemente të provës diskursive. Kjo e afron tekstin me analizën kritike të diskursit, edhe pse autori nuk e formulon metodën e vet në terminologjinë e një shkolle të caktuar teorike. Diskursi i Mashtrimit të madh mund të cilësohet dokumentar, polemik dhe hetimor. Tipari hetimor lidhet me mënyrën e formulimit të pyetjeve: kush e ka prodhuar një pohim, kur është prodhuar, mbi cilin burim mbështetet, kush e ka transmetuar dhe nëse kemi të bëjmë me një konfirmim të pavarur apo me rimarrjen e së njëjtës të dhënë. Në këtë kuptim, argumentimi afrohet me kritikën e burimeve dhe me analizën e mekanizmave të propagandës. Një kategori tjetër e dobishme është intertekstualiteti dokumentar. Teksti i Mahmutit ndërtohet përmes marrëdhënies së vazhdueshme me tekste të tjera: raporte, libra, intervista, artikuj, deklarata, transkripte dhe materiale gjyqësore. Argumenti formësohet nga mënyra se si këto tekste vendosen pranë njëri-tjetrit dhe ballafaqohen. Njësia e analizës, rrjedhimisht, nuk është vetëm fjalia e autorit, por edhe marrëdhënia ndërmjet dokumenteve.
Prania e autorit në tekst është e theksuar. Zëri i tij shfaqet në vlerësime, kundërshtime, ironi dhe formulime kategorike. Mahmuti nuk zgjedh modelin e një historiografie krejtësisht impersonale, por një model argumentues dhe ndërhyrës. Kjo zgjedhje nuk e përjashton vlerën akademike, por kërkon që lexuesi të dallojë qartë tri rrafshe: çfarë pohon dokumenti, çfarë përfundimi nxjerr autori prej tij dhe çfarë vlerësimi retorik i shton këtij përfundimi. Në analizën e diskursit politik është e zbatueshme edhe kategoria e kundërnarrativës. Mahmuti shkruan përballë narrativave që i konsideron të pasakta ose propagandistike dhe synon të ndërtojë një interpretim alternativ përmes rileximit të burimeve. Megjithatë, kundërnarrativa nuk është vetvetiu garanci e së vërtetës; edhe ajo mbetet objekt i verifikimit kritik. Vlera shkencore e librit rritet pikërisht kur i njëjti standard kontrolli që përdoret ndaj burimeve kundërshtare zbatohet edhe ndaj dokumenteve që mbështesin tezën e autorit.
Vlera akademike e veprës
Një nga vlerat kryesore akademike të Mashtrimit të madh është vlera heuristike. Libri mbledh një numër të konsiderueshëm dokumentesh, deklaratash, referencash dhe materialesh të shpërndara në korpuse të ndryshme. Edhe kur studiuesi nuk pajtohet me interpretimin e autorit, aparati burimor mund të shërbejë për identifikimin e çështjeve që kërkojnë verifikim të mëtejshëm. Vepra funksionon, në këtë drejtim, si një hartë kërkimore që orienton drejt dokumenteve dhe debateve të cilat mund të studiohen më tej në mënyrë të pavarur. Po aq e rëndësishme është vlera historiografike. Mahmuti e zhvendos vëmendjen nga ngjarja e izoluar drejt historisë së interpretimit të saj. Për studiuesin e luftës së Kosovës kjo është me rëndësi, sepse dokumenton jo vetëm pretendimet e aktorëve të ndryshëm, por edhe ndryshimin e statusit të një pohimi gjatë kalimit të tij nga një kontekst institucional në një tjetër. Në këtë mënyrë, libri mund të përdoret edhe në studimet e kujtesës, të recepcionit politik dhe të historisë së propagandës.
Në planin metodologjik, ndonëse metoda nuk paraqitet e sistematizuar teorikisht, kërkimi i burimit fillestar, dallimi ndërmjet burimeve të pavarura dhe atyre që rimarrin njëra-tjetrën, analiza e kronologjisë së një pohimi dhe krahasimi i varianteve përbëjnë procedura themelore të kritikës së burimeve. Mahmuti i përdor këto procedura në mënyrë të përsëritur. Forca e tyre metodologjike varet, megjithatë, nga zbatimi simetrik: të njëjtat kërkesa duhet t’u drejtohen si burimeve të kundërshtuara, ashtu edhe atyre që mbështesin tezën e autorit. Vepra ka rëndësi të veçantë edhe për studimet e diskursit dhe të propagandës. Ajo dëshmon se propaganda nuk mund të studiohet vetëm si një grumbull pohimesh të rreme ose të diskutueshme. Duhet të analizohen fjalori, institucioni që e prodhon pohimin, shkalla e përsëritjes, autoriteti i bartësit dhe konteksti në të cilin një emërtim fiton funksion politik. Kjo e bën librin të përdorshëm për analiza të mëtejshme retorike, semiotike dhe pragmatike.
Ndërdisiplinariteti përbën një tjetër veçori të rëndësishme të librit. Historia, politologjia, marrëdhëniet ndërkombëtare, e drejta, studimet mediatike, analiza e diskursit dhe studimet e kujtesës ndërthuren brenda të njëjtit korpus. Ky ndërdisiplinaritet e bën veprën produktive, por njëkohësisht krijon detyrimin për të ruajtur kufijtë ndërmjet disiplinave. Kualifikimi juridik nuk mund të zëvendësohet nga argumenti politik; dokumenti diplomatik nuk ka vetvetiu statusin e provës gjyqësore; ndërsa efekti retorik nuk mund të shërbejë si zëvendësim për provën historiografike. Një dimension tjetër është vlera burimore dhe memoriale. Për shkak të pozitës së Mahmutit në zhvillimet politike të viteve 1990, libri dëshmon edhe perspektivën e një aktori të kohës. Kjo nuk e bën perspektivën e tij përfundimtare, por e bën historikisht të rëndësishme. Në studimin e konflikteve, kujtesa e aktorëve përbën burim që kërkon kritikë, jo material që duhet përjashtuar. Për këtë arsye, Mashtrimi i madh mund të lexohet njëkohësisht si analizë e dokumenteve të tjera dhe si dokument për studimin e kulturës politike e memoriale shqiptare të pasluftës.
Përfundim
Mashtrimi i madh zë një vend të veçantë në shkrimet mbi luftën e Kosovës, sepse objekt i tij nuk është vetëm lufta, por edhe mënyra se si ajo është shndërruar në objekt interpretimi. Mahmuti përzgjedh raste me peshë të madhe politike e publike dhe i lidh përmes çështjes së prodhimit, qarkullimit dhe institucionalizimit të informacionit. Kjo qasje i jep librit një unitet tematik që tejkalon shumëllojshmërinë e materialit. Forca kryesore e veprës qëndron në dimensionin dokumentar. Grumbullimi i burimeve, ndjekja e varianteve të një pohimi dhe kërkimi i origjinës së tij krijojnë një korpus që mund të përdoret edhe nga studiues që nuk i ndajnë interpretimet e autorit. Pikërisht këtu duhet bërë dallimi ndërmjet vlerës burimore dhe vlerës së përfundimeve: një vepër mund të jetë akademikisht e dobishme edhe kur disa prej tezave të saj kërkojnë verifikim, plotësim ose kundërshtim. Pozita e Mahmutit si aktor politik dhe përfaqësues i njërës palë të konfliktit është pjesë e kritikës së burimeve. Ajo i siguron autorit përvojë dhe njohje të drejtpërdrejtë të një pjese të zhvillimeve, por njëkohësisht ndikon në horizontin e tij interpretues. Leximi akademik nuk kërkon as neutralizimin artificial të këtij pozicionimi, as identifikimin me të; kërkon ta bëjë të dukshëm dhe ta kontrollojë përmes ballafaqimit të burimeve.
Në planin diskursiv, libri është një shembull i qartë i ndërthurjes së dokumentit me polemikën. Mahmuti nuk e fsheh synimin për të kundërshtuar narrativat që i konsideron manipuluese. Në pjesën përmbyllëse ky pozicionim merr formë të hapur retorike: «Padrejtësia troket në dyert e Kosovës!» (Mahmuti, 2015: f. 556). Fjalia e shkurtër, e ndërtuar si metaforë dhe thirrje, tregon se në fund të analizës zëri dokumentar i autorit shndërrohet në zë apelativ. Kjo e fuqizon tekstin retorikisht, por njëkohësisht e bën të domosdoshëm dallimin ndërmjet konstatimit dokumentar dhe gjykimit autorial. Ky intensitet retorik arrin kulmin në formulën: «Kosova dhe gjithë rajoni kanë nevojë për DREJTËSI!» (Mahmuti, 2015: f. 556). Shkrimi me shkronja të mëdha i fjalës DREJTËSI nuk është element grafik i rastësishëm. Ai sintetizon horizontin normativ të gjithë veprës: dokumentimi, sipas Mahmutit, nuk është qëllim në vetvete, por duhet të çojë te përcaktimi i përgjegjësisë, te ndëshkimi i autorëve të krimeve dhe te krijimi i kushteve për pajtim. Në këtë pikë, dokumenti, historia dhe etika bashkohen. Në planin historiografik, kontributi më i qëndrueshëm i veprës Mashtrimit të madh është zhvendosja e vëmendjes nga lufta drejt historisë së kuptimit dhe të interpretimit të luftës. Konflikti nuk përfundon me ndërprerjen e veprimeve ushtarake. Ai vazhdon në mënyrën se si numërohen viktimat, emërtohen krimet, kategorizohen aktorët, interpretohen dokumentet dhe integrohet e kaluara në diplomaci, drejtësi dhe kujtesë kolektive. Brenda kësaj hapësire, libri është njëkohësisht objekt studimi dhe pjesëmarrës aktiv në debatin historiografik e politik.
Në planin human, vepra e rikthen analizën te individi. Pas dokumentit, statistikës dhe kategorisë juridike qëndron viktima konkrete. Kërkimi i burimit, përcaktimi i autorësisë së krimit dhe verifikimi i listave nuk janë vetëm procedura metodologjike; ato lidhen me emrin, dinjitetin dhe kujtesën e njerëzve. Kjo kërkon zbatimin e të njëjtit standard të së vërtetës, pavarësisht nga përkatësia etnike e viktimës ose e autorit të dyshuar. Për këtë arsye, Mashtrimi i madh është më produktive të lexohet jo si një tekst që synon të thotë fjalën e fundit për luftën e Kosovës, por si një vepër që hap një fushë të gjerë verifikimi, kundërshtimi dhe diskutimi. Ajo sjell dokumente, rindërton itinerarin e narrativave, ekspozon konfliktin ndërmjet burimeve dhe e orienton vëmendjen drejt mekanizmave përmes të cilëve ndërtohet dija publike mbi luftën. Vendin e saj në studimet mbi Kosovën e përcakton pikërisht ky karakter: një vepër dokumentare dhe politologjike e angazhuar, me vlerë të dukshme burimore, historiografike dhe diskursive, por që kërkon lexim krahasues, kritik dhe metodologjikisht të disiplinuar. E përdorur në këtë mënyrë, Mashtrimi i madh mund të kontribuojë në historinë diplomatike të Kosovës, në studimin e propagandës dhe të dezinformimit, në analizën e kujtesës së luftës dhe në hulumtimet mbi marrëdhënien ndërmjet dokumentit, pushtetit, drejtësisë dhe së vërtetës historike.
Prishtinë, shkurt 2026
ObserverKult
Lexo edhe:
Umberto Eco: Nuk duhet lexuar për të pasur sukses, por për të jetuar më gjatë…
