Vështrim letrar mbi romanin “Qyteti i eshtrave” e Sevëme Fetiqit
Nga Drita Fejza
Disa libra rrëfejnë histori, ka të tjerë që rikthejnë në ndërgjegjen tonë atë që koha nuk ka mundur ta varrosë. Romani „Qyteti i eshtrave“ i Sevëme Fetiqit i përket kësaj kategorie të dytë. Është një vepër që e vendos lexuesin përballë një prej plagëve më të rënda të historisë sonë kolektive: zhdukjes së njerëzve gjatë luftës, dhimbjes së familjeve që presin dhe të drejtës së të vdekurve për të pasur një varr, një emër dhe një kujtesë.
Në këtë roman, lufta nuk përfundon me heshtjen e armëve. Ajo vazhdon në jetën e atyre që mbetën, në kujtesën e nënave, në fëmijërinë e ndërprerë dhe në ankthin e brezave që trashëgojnë një dhimbje të cilën nuk e kanë zgjedhur, por janë të detyruar ta mbartin.
Kur e kaluara nuk pranon të mbetet e varrosur
Në qendër të romanit qëndron Dionisi, një i ri që është rritur pa praninë e të atit, i cili ka rënë në luftë, dhe pa mundësinë për të njohur gjyshërit nga babai. Jeta e tij është e shënuar nga mungesa, pasiguria dhe një e vërtetë familjare që ende nuk ka marrë formë të plotë.
Rrëfimi nis me një atmosferë të rënduar psikologjike. Një zarf, një lajm i pritur gjatë dhe një parandjenjë e pashpjegueshme bëhen pika e nisjes së një udhëtimi të brendshëm. Që në prolog, autorja krijon një tension të heshtur, ku lexuesi ndien se pas ngjarjeve të zakonshme fshihet një tragjedi e pazgjidhur.
Dionisi nuk është thjesht një personazh që kërkon babanë e humbur. Ai është përfaqësuesi i një brezi që është rritur nën hijen e luftës, edhe kur lufta nuk ishte më e pranishme në përditshmërinë e tij. Ai kërkon të njohë rrënjët e veta, të kuptojë prejardhjen dhe të gjejë një vend për veten në historinë e familjes.
Këtu qëndron një nga dimensionet më domethënëse të romanit: mungesa nuk paraqitet vetëm si boshllëk emocional, por si një identitet i papërfunduar.
Simbolika e qytetit dhe arkitektura e ankthit
Një nga veçoritë më interesante të veprës është ndërtimi i botës së brendshme përmes hapësirave simbolike.
Lagjja e të Zbehurve, Lagjja e Trimave, Lagjja e Dashurisë dhe ferri nuk janë thjesht vende ku zhvillohet rrëfimi. Ato funksionojnë si hapësira alegorike, në të cilat mishërohen gjendje të ndryshme të njeriut dhe të shoqërisë.
Lagjja e të Zbehurve përfaqëson një botë të mpirë nga frika, urrejtja, mashtrimi dhe mungesa e dashurisë. Banorët e saj duken sikur e kanë humbur aftësinë për të jetuar me plotësi. Ata ekzistojnë, por nuk arrijnë të gjejnë kuptimin e ekzistencës së tyre.
Lagjja e Trimave hap një dimension tjetër të rrëfimit. Ajo është hapësira e kujtesës historike, e sakrificës dhe e atyre që kanë humbur jetën duke mbrojtur të tjerët. Këtu Dionisi afrohet me figurën e babait, jo përmes një takimi të zakonshëm, por përmes një përjetimi që kapërcen kufijtë e realitetit.
Lagjja e Dashurisë, ndërkaq, përfaqëson mundësinë e shpëtimit emocional. Ajo lidhet me Henorën, me afërsinë njerëzore dhe me shpresën se edhe pas një historie të rënduar nga vuajtja mund të lindë një fillim i ri.
Kjo ndarje simbolike i jep romanit karakterin e një udhëtimi alegorik, ku hapësirat e jashtme pasqyrojnë gjendjet e brendshme të personazhit.
Edhe titulli është domethënës. Qyteti i eshtrave nuk është vetëm një vend i lidhur me varrezat masive. Ai bëhet metaforë e një shoqërie që mban nën tokë dëshmi të krimeve, por nuk mund ta mbajë përgjithmonë të heshtur të vërtetën.
Eshtrat, në këtë kuptim, shndërrohen në dëshmitarë të historisë. Ato nuk kanë zë njerëzor, por bartin një të vërtetë që as koha dhe as dhuna nuk mund ta asgjësojnë.
Nëna figura e qëndresës dhe e kujtesës
Një nga shtyllat emocionale të romanit është figura e nënës së Dionisit.
Ajo është grua që ka përjetuar humbjen e prindërve dhe të bashkëshortit, ka mbijetuar luftën dhe ka rritur të birin duke mbartur mbi vete një barrë të rëndë kujtimesh.
Megjithatë, autorja nuk e ndërton këtë figurë vetëm përmes vuajtjes. Nëna është edhe qëndresë, përgjegjësi dhe dashuri e heshtur.
Marrëdhënia e saj me Dionisin ka një ndërlikim të veçantë psikologjik. Ai e ndien dashurinë e saj, por jo gjithmonë arrin ta kuptojë mënyrën se si ajo shprehet. Kjo është një nga vëzhgimet më njerëzore të veprës: dashuria nuk mungon domosdoshmërisht aty ku nuk shprehet me fjalë apo përqafime. Nganjëherë ajo fshihet në kujdesin e përditshëm, në sakrificë dhe në gjeste që vetëm një shpirt i ndjeshëm mund t’i dallojë.
Në këtë marrëdhënie shfaqet edhe një e vërtetë tjetër: lufta nuk i plagos vetëm ata që vdesin. Ajo ndryshon edhe mënyrën se si të mbijetuarit duan, komunikojnë dhe e përjetojnë afërsinë.
Henora dhe dimensioni i dashurisë
Henora zë një vend të veçantë në strukturën emocionale dhe simbolike të romanit.
Ajo shfaqet si prani e butë, si udhërrëfyese dhe si mundësi për të dalë nga izolimi emocional. Në një botë ku Dionisi e ka të vështirë ta kuptojë dashurinë, Henora përfaqëson afrimin me një ndjenjë që ai ende nuk di ta emërtojë.
Marrëdhënia e tyre nuk është thjesht një vijë romantike brenda romanit. Ajo shërben si kundërpeshë ndaj errësirës që e rrethon personazhin kryesor.
Përmes saj, autorja sugjeron se njeriu nuk mund të jetojë vetëm me kujtesën e humbjeve. Ai ka nevojë edhe për një arsye për të vazhduar, për një dorë që e shoqëron dhe për një ndjenjë që e rikthen në jetën e të gjallëve.
Eshtrat si dëshmi, jo si mbetje
Një nga pjesët më të fuqishme të romanit është përballja me procesin e identifikimit të eshtrave dhe momenti i rivarrimit.
Këtu rrëfimi merr një peshë të veçantë dokumentare dhe njerëzore. Përmes përshkrimit të procedurave të mjekësisë ligjore, analizave të ADN-së dhe identifikimit antropologjik, autorja e lidh përjetimin emocional me nevojën për të vërtetuar historikisht fatin e të zhdukurve.
Ky dimension është i rëndësishëm, sepse romani nuk e trajton kujtesën vetëm si çështje të ndjenjës. Ai e vendos atë edhe në raport me të vërtetën, dëshminë dhe drejtësinë.
Eshtrat nuk janë thjesht mbetje mortore. Ato janë dëshmi të një jete të ndërprerë, të një familjeje të shkatërruar dhe të një krimi që kërkon të njihet.
Skena ku nëna dhe Dionisi përballen me eshtrat e babait dhe gjyshërve është ndër kulmet emocionale të veprës. Veçanërisht prekëse është prania e gjyshes, e cila më në fund mund të marrë erë eshtrave të birit të saj.
Ky gjest i vogël në dukje mbart një dhimbje të jashtëzakonshme. Ai shpreh mallin e një nëne që për vite të tëra nuk ka pasur as një varr ku të qajë.
Këtu autorja arrin të prekë një përmasë universale të dhimbjes: asnjë nënë nuk duhet të kërkojë të birin nëpër varreza, asnjë fëmijë nuk duhet të rritet duke pritur një përgjigje për fatin e prindit të vet.
Rrëfimi dhe mënyra e ndërtimit të romanit
Romani ndërtohet përmes një rrëfimi në vetën e parë, duke e vendosur lexuesin drejtpërdrejt brenda përjetimeve të Dionisit.
Kjo zgjedhje i jep veprës afërsi psikologjike dhe e bën ankthin e personazhit një përvojë të përbashkët me lexuesin. Kufiri ndërmjet ëndrrës, ankthit dhe realitetit lëviz vazhdimisht, duke krijuar një atmosferë surreale.
Një meritë e autores është mënyra se si i ndërthur ngjarjet konkrete me elementet fantastike dhe alegorike. Ajo nuk e kufizon rrëfimin në kronologjinë e zakonshme të një historie familjare, por e zgjeron atë në një udhëtim përmes ndërgjegjes, kujtesës dhe simbolikës.
Ferri dhe përgjegjësia njerëzore
Një nga mendimet më të goditura të romanit shfaqet në përfundim të udhëtimit të Dionisit, kur ai e pyet Henorën se ku ndodhet ferri.
Përgjigjja e saj, se djajtë janë mbi dhe, e zhvendos kuptimin e ferrit nga përfytyrimi tradicional në realitetin e veprimeve njerëzore.
Kjo është një ndër idetë më të forta filozofike të veprës.
Ferri nuk paraqitet si një vend i largët, i përtejbotshëm, por si mundësi që lind brenda njeriut, kur ai humbet ndërgjegjen, mëshirën dhe përgjegjësinë ndaj jetës së tjetrit.
Kështu, autorja e kthen një udhëtim të mbushur me imazhe fantastike në një pyetje morale për shoqërinë: kush është përgjegjës për ferrin që njeriu ia krijon njeriut?
Në këtë pikë, romani e tejkalon historinë individuale të Dionisit dhe merr një dimension më të gjerë njerëzor.
Përfundimi – kur kujtesa bëhet detyrim moral
Epilogu e rikthen Dionisin në realitet, pranë nënës së tij. Zgjimi nga ankthi nuk e zhbën atë që ka përjetuar. Përkundrazi, e bën lexuesin të kuptojë se udhëtimi i tij ishte një përballje me të vërteta që e tejkalojnë një ëndërr të zakonshme.
Në fund, ai nuk zgjohet thjesht nga gjumi. Zgjohet me një kuptim më të thellë të mungesës, të prejardhjes dhe të lidhjes së tij me të kaluarën.
Më duket veçanërisht domethënëse ideja që përshkon tërë romanin: njeriu mund të rritet në moshë, por jo domosdoshmërisht të çlirohet nga fëmijëria e plagosur.
Kjo përmblidhet bukur edhe në vargjet që shoqërojnë veprën:
„Tashmë u rrita e u bëra burrë,
Por fëmijëria nuk po më rritë.“
Në këto dy vargje përqendrohet një pjesë e madhe e filozofisë së romanit. Ato flasin për kohën që ecën përpara, ndërsa trauma mbetet pas, e papërfunduar, duke ndikuar në formimin e njeriut.
„Qyteti i eshtrave“ është një roman që meriton të lexohet përtej historisë që rrëfen. Ai na kujton se të zhdukurit nuk janë numra, se eshtrat nuk janë objekte pa histori dhe se familjet që presin nuk kërkojnë vetëm një përgjigje, por të drejtën për ta mbyllur një plagë që nuk është mbyllur kurrë.
Sevëme Fetiqi ka zgjedhur një temë të rëndë dhe e ka trajtuar përmes një ndërthurjeje të realizmit, ankthit psikologjik dhe alegorisë. Forca e romanit qëndron te ndërlidhja e fatit individual me tragjedinë kolektive dhe te përpjekja për t’i dhënë një zë asaj që për vite të tëra ka mbetur e heshtur.
Në leximin tim, ky roman nuk është vetëm një rrëfim për ata që u vranë dhe u zhdukën. Është edhe një reflektim për ata që mbijetuan, për fëmijët që u rritën me mungesën si trashëgimi dhe për një shoqëri që nuk duhet ta ngatërrojë harresën me paqen.
Sepse një popull nuk e fiton të ardhmen duke heshtur për të kaluarën. Ai e fiton atë duke e njohur të vërtetën, duke ua kthyer të vdekurve emrin dhe dinjitetin dhe duke mos lejuar që dhimbja e tyre të shndërrohet në një kujtim pa dëshmi.
Eshtrat mund të mbulohen nga dheu, por e vërteta nuk varroset.
Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm që na lë ky roman: njeriu mund të humbasë shumëçka nga lufta, por nuk duhet të humbasë as të drejtën për të kujtuar, as detyrimin për të kërkuar drejtësi.
Berlin, nëntor 2026
ObserverKult
