Pasthënia e librit “Udhëtim nëpër zhgjëndërr të keqe” të Halil Matoshit, Littera, 2026
Nga Pal Shtufi, redaktor i librit
Nuk e kam të vështirë të shkruaj për librat e Halil Matoshit. Nuk e kam të vështirë të shkruaj as për jetën e tij. E vështirë është të shkruash pak, si për jetën, ashtu edhe për librat e Halilit, sepse të dyja janë të mbushura me ngjarje, përjetime dhe peshë kohe.
Libri që keni në dorë, “Udhëtim nëpër zhgjëndërr të keqe”, është botim i vitit 2003, por, siç pohon edhe vetë autori, shkrimi i tij kishte nisur që në vitin 1999. Kjo dëshmon se te Halili shkrimi dhe përjetimi janë të pandashëm. Historia e shkruar është histori e jetuar. Madje, nganjëherë është e vështirë të dallosh se cila vjen e para: historia apo shkrimi. Gjatë golgotës së tij, këto dy rrjedha ndërrojnë vendet.
Siç do ta lexoni në këtë libër, më 21 maj 1999 ushtarët serbë e arrestuan Halil Matoshin në shtëpinë e tij. Në kuzhinë e mbështetën me fytyrë nga muri. Ishte një çast i rëndë. Disa prej ushtarëve e godisnin, të tjerë ulërinin me egërsi: “Vriteni, vriteni!”. Përballë kësaj klime kërcënimi, Halili ishte përgatitur për më të keqen. Ai e ndiente se vdekja mund të ishte fare pranë, por në ato çaste mendonte vetëm për fëmijët dhe familjen, duke u lutur që ata të mos e pësonin të njëjtin fat. E kishte harruar Veten.
Pasi e prangosën, gruaja e tij, Iliriana, iu afrua me disa rroba në duar, që ai t’i merrte me vete, sepse kishte veshur vetëm rroba sportive. Por, për habinë e të gjithëve, Halili nuk pranoi. Askush nuk e kuptoi arsyen e atij refuzimi. Vendimi i tij mbeti i heshtur, i mbyllur thellë brenda vetes, si një mendim që nuk gjen dot zë.
Vetëm pas tetë muajsh Halili e shpjegon atë çast, në një bisedë telefonike me gazetarin Blerim Shala, i cili i telefonon Halilit derisa ky ishte në Beograd, në dorë të Kryqit të Kuq. I pyetur pse nuk i kishte marrë rrobat që i ofroi Iliriana, Halili u përgjigj me një fjali që mbart gjithë peshën e kësaj drame:
“Mendoja se do të më likuidonin, prandaj e shihja të tepërt të ndërroja rrobat. Të vdekurit nuk u duhen petka të reja…”
Në këtë përgjigje të shkurtër përmblidhet, në një farë mënyre, i tërë rrëfimi i këtij libri. Halili kishte kohë që jetonte me praninë e vdekjes. Ai e priste atë, sepse jetët e shqiptarëve shuheshin nga dora serbe anembanë Dardanisë. Nuk ishte hera e parë që Halil Matoshi gjendej në një situatë kufitare, në pragun mes jetës dhe vdekjes.
Më 10 qershor 1999, kur Halilin, bashkë me shumë të tjerë të zënë robër, e transferonin për në Serbi, në dalje të Prishtinës ai kishte bërë një “mëkat”: kishte menduar se ai udhëtim ishte fundi. Me kërkesën e një të robëruari tjetër: “Ngrije kokën dhe shihe Prishtinën për herë të fundit”, Halili kishte refuzuar. Një refuzim që ai e përshkruan me një ndjenjë të thellë në këtë libër:
“Nuk kam guxuar ta shoh. E kam tradhtuar pamjen e Prishtinës. Mendoja për një vetmi të madhe të përtejkohshme. Zbrazëti e pafundme. Nuk do ta shihnim më qytetin, njerëzit, lulet… Nuk do ta preknim ajrin, barin dhe dorën e fëmijëve.”
Halili nuk ishte i vetëm.
Siç e thashë në fillim, në këtë libër përfshihen shumë shkrime, ngjarje dhe personazhe, para dhe pas luftës. Nga secili rrëfim, lexuesi mund të nxjerrë mësime për një epokë të rëndë, kur etnisë shqiptare i kanosej shfarosja. Por, falë një fati të papërsëritshëm, ndodhi shpëtimi i madh. Më 12 qershor 1999 Kosova u çlirua. Halili u vonua. Liria erdhi para tij. Ai priste nën ankth. Në kamp. Në Serbi.
Megjithatë, Halili u kthye më 27 janar 2000.
Ai tani jeton përgjithmonë!
ObserverKult
