Vëllimi poetik “Mos i kallxo harrimit” mbetet një model i asaj që Umberto Eco e quante “vepër e hapur”. Përmes ekonomisë së skajshme të fjalës dhe përdorimit mjeshtëror të hapësirave të bardha grafike, Beqiraj nuk ofron zgjidhje definitive, por fton lexuesin në një akt të përbashkët rezistence artistike. Ajo dëshmon se poezia e vërtetë nuk raporton realitetin, por krijon një realitet të ri gjuhësor. Në këtë kuadër, Naime Beqiraj rreshtohet si një instancë sovrane dhe ligjvënëse në poezinë shqipe, duke treguar se shkrimi, kur ndërtohet si strategji e vetëdijshme krijuese, mbetet ekzorcizmi i vetëm efikas që njeriu ka në dorë për të triumfuar mbi vdekjen dhe harrimin
Nga Emin AZEMI
Projektimi lirik i Naime Beqirajt te “Mos i kallxo harrimit” (2026) operon si një thyerje radikale ndaj rrafshimit prozaik të vargut bashkëkohor, duke e ngritur idiolektin gege në shkallën e një kodi të lartë të hermetizmit modern. Struktura e vargjeve dhe strategjitë figurative e shndërrojnë tekstin në një mekanizëm të pastër të rezistencës ontologjike. Sipas teorisë së Roland Barthes-it mbi tekstin si pëlhurë e thurur kuptimesh, ligjërimi i Beqirajt funksionon si një akt dëmshpërblimi ekzistencial. Ky ligjërim e zhvesh harresën nga statusi i një procesi thjesht biologjik apo pasiv, duke e zbuluar atë si një forcë aktive dhe asgjësuese. Përballë këtij kërcënimi, subjekti lirik mobilizon kujtesën intime dhe e ngre atë në nivelin e një ligji universal për mbrojtjen e qenies.
Celula zanafillore e këtij projekti estetik dhe ekzorcizmi gjuhësor projektohet që në pragun e paratekstit, përmes vetë titullit të vëllimit: “Mos i kallxo harrimit”. Kjo sintagmë mbart një peshë të madhe konceptuale, duke funksionuar si një udhërrëfyes i parë filozofik ku thuren dy shtresa kryesore kuptimore. Në rrafshin e parë, atë semantik, titulli ndërtohet mbi një urdhëresë negative. Folja “me kallxue” (të tregosh, të zbulosh sekretin) në formën e saj urdhërore krijon një atmosferë të fshehtësisë absolute. Ky nuk është një komunikim publik, por një pakt i heshtur midis unit dhe lexuesit. Të tregosh do të thotë të dorëzohesh. Përmes kësaj strukture sintaksore, harrimi pëson një personifikim radikal (bëhet një aktant, sipas skemës së Greimas-it), ai nuk është një mungesë kujtese, por një antagonist i gjallë, një forcë gllabëruese që përgjon gabimin e subjektit për t’i marrë qenien.
Në rrafshin e pastër poetik, ky titull operon si një postulat i hermetizmit të fshehjes. Për të shpëtuar ndjenjën dhe traumën nga konsumi i përditshmërisë, subjekti zgjedh kodifikimin dhe ashpërsinë e gegeurishtes. Leksema “kallxo”, me ngarkesën e saj të prerë juridike e zakonore, i jep sintagmës një karakter guror, duke larguar çdo lloj sentimentalizmi pasiv. Këtu lind një paradoks i madh estetik dhe një oksimoron ekzistencial: shkrimi (libri) ndërmerret pikërisht për të dokumentuar kujtesën, por titulli urdhëron “mos i trego”. Kjo asimetri zbulon se poezia e Beqirajt nuk është raportim kronologjik, por një kështjellë mbrojtëse. Shkrimi bëhet mjeti i vetëm për të mbrojtur sekretin e qenies, duke siguruar që monumenti estetik i vargut të triumfojë përfundimisht mbi asgjësimin.
GEGËRISHTJA SI INSTRUMENT KRIJUES
Përdorimi i gegërishtes nga Naime Beqiraj kapërcen përmasën e një preference të thjeshtë gjuhësore apo krahinore, duke mos buruar nga ndonjë sentiment rrethanor, por duke u lartësuar si një zgjedhje e projektuar artistike dhe një instrument i vetëdijshëm krijues. Autorja shfrytëzon me mjeshtëri përplasjen mes plastikës, fleksibilitetit dhe thyerjeve të forta strukturore të këtij ligjërimi për të plazmuar një zhdërvjelltësi hermetike të tipit modern. Në këtë kuadër, sintagmat e paskajores (me u shpërnda, me thurë, mos me u mashtru) luajnë një rol parësor: ato e zhveshin tekstin nga lineariteti kronologjik dhe prangat e vetës gramatikore. Përmes këtij asimetrizmi kohor, veprimi çlirohet nga përcaktimet e përkohshme, duke e kthyer zanafillën e tij në një gjendje të amshuar dhe në një kusht të përhershëm ekzistencial të qenies.
Vargjet e poezisë “Andrrën kqyrë ta kam” ilustrojnë këtë pakohësi absolute:
«Tokën kam m’e vjedhë / E gjumin askush me ta prishë»
Format “me u shpërnda” te “Bistek rrezesh kurthu në vetëtimë” dëshmojnë këtë kursim sintaksor:
«Asnjë ngjyrë nuk kish / Me u shpërnda»
Ndërsa te “Zjarm i pafjetun”, paskajorja bëhet mekanizëm i mbrojtjes së ndjenjës:
«Lejomë mos me u mashtru / Tue ta zjarm dashuninë»
Në këtë kontekst, mund të përmendim studiues si Eqrem Çabej, Ali Aliu dhe Shaban Demiraj, të cilët kanë analizuar vlerat e gegnishtes, theksojnë se si ky dialekt, përmes strukturave arkaike dhe fonetike, krijon një ritëm të ngjeshur dhe një qëndrueshmëri kuptimore. Beqiraj e shfrytëzon këtë për të ndërtuar një kod që i reziston rrafshimit, duke përdorur një ekonomi të rreptë sintaksore dhe pjesore të shkurtra si “strukë” apo “nranme”. Ky operacion, shpesh pa ndërmjetësim sintaksor, krijon një efekt ngjeshjeje, duke i dhënë poezisë një peshë materiale.
Për më tepër, përdorimi i paskajores gege—si në shembullin «Tokën kam m’e vjedhë / E gjumin askush me ta prishë»—çliron subjektin nga lineariteti kohor, duke e kthyer veprimin në një postulat ekzistencial të amshuar. Përfundimisht, gërshetimi i termave juridikë me lirikën intime e shndërron dashurinë në një pakt sovran, duke e mbrojtur subjektin nga sentimentalizmi i thjeshtë.
Operacioni tekstologjik i autores bazohet në një ekonomi të rreptë dhe në një kursim të skajshëm sintaksor. Përdorimi i dendur i pjesoreve të shkurtra të gegnishtes veriore—siç janë format “strukë”, “thamë”, “praru” apo “nranme”—e zhvesh vargun nga lidhëzat apo strukturat ndihmëse verbale. Ky operacion prodhon një efekt ngjeshjeje ekstreme. Fjalët përplasen pranë njëra-tjetrës pa ndërmjetësim tradicional sintaksor, duke imituar strukturën e psalmeve apo të lutjeve primitive. Ky fragmentim i qëllimshëm dhe eliminimi i pikësimit klasik i japin çdo lekseme një peshë materiale e gurvore. Kjo e detyron lexuesin të bëhet pjesëmarrës aktiv në deshifrimin e tekstit.
Në këtë kuadër, sintagmat e paskajores si “me u shpërnda”, …“me thurë” apo “mos me u mashtru” luajnë një rol parësor në strukturën ontologjike të veprës. Paskajorja gege e zhvesh tekstin nga lineariteti kronologjik dhe prangat e vetës gramatikore. Ajo krijon një asimetrizm të fuqishëm kohor. Veprimi lirik çlirohet nga përcaktimet e përkohshme dhe dritaret e ngushta të kohës fizike. Kjo gjë e kthen zanafillën e tij në një gjendje të amshuar dhe në një kusht të përhershëm ekzistencial të qenies. Kur autorja shkruan vargjet «Tokën kam m’e vjedhë / E gjumin askush me ta prishë», urdhri, zotimi dhe dëshira shndërrohen në postulate absolute që qëndrojnë jashtë rrjedhës kalendarike.
Një tjetër shtresë formale që vërteton këtë zhdërvjelltësi krijuese është integrimi i terminologjisë së vjetër juridike në sferën e lirikës intime. Beqiraj merr terma me ngarkesë të ashpër zakonore dhe i zhvendos ato në hapësirën e erotizmit dhe të marrëdhënies me Tjetrin. Uni lirik nuk pozicionohet si viktimë, por merr një rol sovran dhe ligjvënës. Ai shpallet “dorëzaneshë” në një pakt privat. Ky përdorim i kodit juridik e zhvesh poezinë nga ndonjë sentimentalizëm i thjeshtë. Ai e kthen dashurinë në një marrëveshje ekzistenciale mbrojtëse, e cila sfidon kodet kolektive për të siguruar mbijetesën e subjektit.
ARKITEKTURA TEKSTUALE DHE SEMIOTIKA E HAPËSIRËS
Organizimi strukturor i vëllimit poetik “Mos i kallxo harrimit” (2026) i Naime Beqirajt nuk i bindet një radhitjeje të thjeshtë apo mekanike të lirikave, por dëshmon për një arkitekturë të rreptë dhe të mirëkalkuluar makro-tekstuale. Nëse e analizojmë këtë sistem përmes lentës së paratekstualitetit të Gérard Genette, titujt e tri cikleve kryesore nuk funksionojnë si etiketa sipërfaqësore apo ndarje formale administrative. Ata shpërfaqen si pragje të vërteta semiotike (seuils) që kushtëzojnë dhe orientojnë procesin e leximit, duke ndërtuar një rrjetë kuptimore ku çdo tekst përgatit terrenin leksikor dhe semantik për atë që pason. Ky organizim i brendshëm e shndërron tërësinë e librit në një pëlhurë unike, ku asgjë nuk i lihet rastësisë.
Sipas parimeve të strukturalistit Tzvetan Todorov mbi sintaksën narrative, çdo makro-strukturë letrare funksionon përmes një lëvizjeje dinamike: kalimi nga një ekuilibër fillestar i thyer, drejt një prishjeje apo transformimi, për të mbërritur në një ekuilibër të ri të rindërtuar. Te Beqiraj, kjo gramatikë e brendshme zbatohet me përpiktëri përmes tri stacioneve tematike që shënojnë udhëtimin e unit lirik. Libri hapet me ciklin “E qeshuna ma e bukur e kurthit ujor”, i cili vendos koordinatat fillestare të dramës midis unit dhe një mjedisi klaustrofobik e mbytës. Më pas, kjo gjendje pëson një thyerje te cikli i dytë, “Puthje e vjedhun në shi”, ku subjekti kalon në një revoltë klandestine dhe dinamike. Së fundmi, cikli i tretë, “Kryet mbushë flutura të borës”, realizon kapërcimin metafizik, duke e zhvendosur ligjërimin drejt katarsisit dhe transhendencës.
Për ta zbërthyer më thellë këtë lëvizje, na ndihmon semiotika e hapësirës tekstuale e teoretikut Juri Lotman. Sipas Lotmanit, elementet natyrore në strukturat poetike funksionojnë si “kufij semiotikë” që ndajnë hapësirën e brendshme të subjektit nga kaosi i jashtëm. Te ky vëllim, elementi ujor pëson një transformim rrënjësor funksional nga cikli i parë në të dytin. Fillimisht, uji shfaqet si një “kurth” mbytës (deti që kotet, gota ku përmbyllet prushi), ku uni lirik mbetet dëshmitar kryesisht pasiv i shpërbërjes. Në ciklin pasues, ky kufi semantiko-hapësinor thyhet: uji kthehet në “shi”, duke u shndërruar në një instrument çlirimi, pastrimi dhe kthese dinamike. Uni lirik braktis pasivitetin dhe merr një rol sovran e ligjvënës, duke i thyer kufijtë e vendosur.
Së fundmi, ky makro-tekst mund të konceptohet përmes teorisë së Umberto Eco-s mbi “veprën e hapur” (opera aperta). Beqiraj nuk ofron një mbyllje hermetike apo zgjidhje definitive të krizës ekzistenciale. Përkundrazi, përmes metaforave të vdekjes, hirit dhe muzikës absolute të pranishme në ciklin përmbyllës, hapësira metafizike zgjerohet pafundësisht. Teksti lihet i hapur, plot hapësira të zbrazëta apo pika heshtjeje, duke e ftuar lexuesin në një bashkëpunim aktiv tekstologjik. Është pikërisht ky bashkëprodhim i kuptimit ai që e shndërron leximin në një akt të gjallë rezistence dhe ekzorcizmi, duke siguruar që monumenti estetik i librit të triumfojë përfundimisht mbi asgjësimin që sjell harrimi.
Cikli i parë zë fill nën shenjën e izolimit dhe të ujit si ngujim, gjë që manifestohet qartë në poezinë që emërton këtë ndarje:
«Je e qeshuna ma e bukur
E kurthit ujor» (fq. 45)
Kjo hapësirë fillestare e mbyllur dhe pothuajse mbytëse pëson një transformim radikal në ciklin e dytë, ku uji fiton dinamizëm dhe kthehet në shi, si një instrument i pastrimit dhe i revoltës intime:
«Valentin i Shejtë asht puthja
E vjedhun në shi» (fq. 70)
Në ciklin përmbyllës, peizazhi kalon në ngrirje metafizike. Fluturat e borës dhe akulli zëvendësojnë fluiditetin, duke shënuar transhendencën dhe ballafaqimin përfundimtar me vdekjen:
«Me kryet mbushë flutura të borës
Tue ecë kopshtit të shpeshtë» (fq. 109)
SHTRESAT MORFOSINTAKSORE, PLASTIKA E LIGJËRIMIT HERMETIK
Operacioni tekstologjik që Naime Beqiraj kryen te vëllimi “Mos i kallxo harrimit” (2026) bazohet mbi një kontroll të rreptë morfosintaksor, i cili shmang çdo lloj dekoracioni të tepërt apo prozaizmi sipërfaqësor. Ligjërimi i saj poetik nuk ndërtohet përmes një rrjedhjeje lineare apo thjesht përshkruese. Përkundrazi, ai i nënshtrohet një procesi të gjatë reduktimi, ngjeshjeje dhe spastrimi gjuhësor. Nëse e analizojmë këtë procedurë përmes parimeve të stilistikës strukturore të Leo Spitzer-it, vërejmë se si devijimet e qëllimshme gramatikore dhe zgjedhjet e rrepta sintaksore pasqyrojnë drejtpërdrejt një lëvizje të thellë të brendshme anmike. Përmes kësaj metode, autorja arrin të krijojë një plastikë të veçantë të vargut, ku çdo element gramatikor merr një peshë të dyfishtë semantike, duke funksionuar si një nyje e fortë hermetike.
Një nga karakteristikat më dalluese të këtij operacioni është nominalizmi i skajshëm, i cili gjen shpjegim teorik në studimet e Roman Jakobson-it mbi funksionin poetik të gjuhës dhe projeksionin e parimit të ekuivalencës nga boshti i përzgjedhjes në atë të kombinimit. Teksti dominohet nga emrat e nyjtuar dhe sintagmat emërore, duke i lënë minimalisht hapësirë foljeve të lëvizjes apo kohëve të shkuara konvencionale. Kjo dendësi nominale e zhvesh vargun nga karakteri kalimtar apo i përkohshëm dhe i jep atij formën e një mbishkrimi monumental ose të një epitafi guror. Kur foljet përdoren, ato shpesh shfaqen në formën e tyre të ngrirë, si pjesore të shkurtra ose paskajore, duke e kthyer dinamikën e veprimit në një gjendje statike, ku koha nuk rrjedh më, por grumbullohet dhe ngoshet brenda hapësirës së poezisë.
Në rrafshin e pikësimit dhe të organizmit grafik, Beqiraj zbaton parimin e elipsës radikale dhe eliminimit të plotë të shenjave tradicionale të pikësimit. Mungesa e pikave, presjeve apo pikëpyetjeve nuk është një modë formale, por një strategji e vetëdijshme që lidhet ngushtë me teorinë e Wolfgang Iser-it mbi “vendet e zbrazëta” (Leerstellen) në tekst. Sipas Iser-it, janë pikërisht këto mospërputhje dhe asimetri strukturore ato që rrisin tensionin dhe detyrojnë lexuesin të bëhet pjesëmarrës aktiv. Hapësirat e bardha midis vargjeve dhe heshtjet grafike te Beqiraj kthehen në shenjëzues të mirëfilltë, duke e detyruar receptorin të rindërtojë lidhjet logjike dhe të bëhet bashkëprodhues i kuptimit.
Analiza e vëllimit “Mos i kallxo harrimit” tregon një tranzicion të llogaritur nga Cikli I (“E qeshuna ma e bukur e kurthit ujor”) te Cikli II (“Puthje e vjedhun në shi”), që shënon thyerjen e ekuilibrit dhe transformimin e subjektit lirik. Duke ndjekur modelin e Tzvetan Todorov, kalohet nga amullia te lëvizja.
Cikli I (Izolimi): Uni lirik është pasiv, i gozhduar, ku uji simbolizon një rrethim estetik dhe bllokim ekzistencial (sipas teorisë së “përfytyrimit material” të Bachelard). Kjo dëshmohet nga vargje si:
“Si deti kur kotet / Mbas betejave / Nëpërflakesh”
Dhe metafora e “kurthit ujor” që pasqyron pafuqinë.
Cikli II (Revolta): Ndodh një përmbysje funksionale ku uji bëhet “shi” – instrument i lirisë dhe lëvizjes, thyerje e “kufirit semiotik” (Juri Lotman). Dashuria kthehet në veprim, siç theksohet te:
“Valentin i Shejtë asht puthja / E vjedhun në shi”
Ky transformim reflektohet në një ritëm të ri sintaksor, me më shumë lëvizje (si te “Reshje mashtrimesh”), duke kaluar nga trauma e izolimit te triumfi i subjektit.
Së fundmi, përdorimi i shpeshtë i inversioneve dhe hiperbatave (ndryshimi i rendit natyror të fjalëve në fjali) mund të interpretohet përmes konceptit të “tjetërsimit” apo “vështirësimit të formës” (ostranenie) të formalistit rus Viktor Shklovsky. Duke zhvendosur kryefjalën në fund të vargut ose duke ndarë mbiemrin nga emri që ai përcakton, autorja krijon thyerje të papritura ritmike dhe kuptimore. Shklovsky argumentonte se arti e përdor këtë teknikë për të zgjatur kohën e perceptimit dhe për të na shkëputur nga automatizmi i përditshmërisë. Ky asimetrizm sintaksor te Beqiraj bën që fjalët të mos rrëshqasin lehtësisht gjatë leximit, por të përplasen me njëra-tjetrën, duke rritur densitetin akustik dhe filozofik të poezisë, e duke e kthyer vetë gramatikën në një pasqyrë të thyerjes ekzistenciale të unit përballë harresës.
SHTRESAT SEMANTIKE, TENSIONI I BRENDSHËM EKZISTENCIAL
Shtresat kuptimore që thurin indin e vëllimit “Mos i kallxo harrimit” (2026) të Naime Beqirajt dëshmojnë për një rrjetë të dendur semantike, ku përqyhet një tension i lartë ekzistencial. Ky tension nuk manifestohet si një vajtim sentimental apo si një dorëzim pasiv, por si një përplasje e hapur e subjektit lirik me amullinë dhe tjetërsimin. Nëse e analizojmë këtë dinamikë përmes teorisë së “fushave semantike” dhe struktures së isotopive të Algirdas Julien Greimas, vërejmë se si teksti operon përmes përsëritjes së qëllimshme të nyjeve kuptimore, duke ndërtuar një koherencë të fortë mes tri sferave kryesore: ontologjisë së qenies, psiko-erotikës dhe korporalitetit (trupëzimit të dhimbjes).
Në rrafshin e parë, atë ontologjik, poezia e Beqirajt shpërfaqet si një fushëbetejë dramatike midis Qenies dhe Asgjësë, një koncept që lidhet ngushtë me filozofinë ekzistencialiste të Jean-Paul Sartre-it. Harrimi këtu nuk konceptohet thjesht si një harresë memorieje apo si një proces fshirjeje kalendarike, ai merr formën e një antagonisti të gjallë, një forcë gllabëruese anmike që kërcënon të gllabërojë subjektivitetin e unit. Siç vëren edhe Ali Aliu në analizat e tij mbi poezinë bashkëkohore, shkrimi te Beqiraj kthehet në një akt ekzorcizmi, një përpjekje për të dëbuar vdekjen shpirtërore përmes fjalës së ngurtësuar. Autorja ndërton kufij semiotikë të prerë përmes elementeve parësore (uji, zjarri, akulli), ku çdo leksemë shërben si një dëshmi e ngulitur për të provuar ekzistencën përballë humnerës së harresës.
Shtresa e dytë semantike zhvillon sferën psiko-erotike, e cila te ky vëllim zhvishet plotësisht nga klishetë e lirikës idilike apo konvencionale shqipe. Dashuria dhe raporti me Tjetrin nuk trajtohen si strehë paqeje, por si tension dramatik, si një pakt privat i rrethuar nga rreziku i jashtëm. Për ta zbërthyer këtë marrëdhënie, na ndihmon koncepti i Roland Barthes-it te “Fragmentet e një diskursi dashuror”, ku gjuha e pasionit analizohet si një sistem shenjash që lëvizin midis pranisë dhe mungesës absolute. Te Beqiraj, Tjetri është njëkohësisht i pranishëm në kujtesë dhe i humbur në distancë fizike, kjo e kthen diskursin erotik në një lloj përpjekjeje klandestine, ku intimiteti mbrohet përmes një gjuhe hermetike, e cila i shpëton syrit censurues të kolektivit.
Së fundmi, ky tension ekzistencial gjen mishërimin e tij përfundimtar në shtresën e korporalitetit, ku dhimbja psikologjike dhe trauma e harresës somatizohen, pra trupëzohen në tekst. Sipas teorisë së “fenomenologjisë së trupit” të filozofit francez Maurice Merleau-Ponty, trupi nuk është thjesht një objekt biologjik, por instrumenti ynë parësor përmes të cilit ne përjetojmë dhe njohim botën. Beqiraj e shkruan dhimbjen direkt mbi lëkurë, mbi thonj, mbi gjymtyrë, duke e kthyer trupin e unit lirik në një pergamenë ku gdhenden gjurmët e rezistencës. Siç ka theksuar edhe Sabri Hamiti gjatë diskutimeve mbi poezinë e shenjave dhe të figurës, ky kalim nga konceptet abstrakte te konkretizimi material i dhimbjes përmes detajeve fizike, rrit ndjeshëm vërtetësinë dhe forcën shprehëse të vargut, duke e shndërruar përjetimin intim në një dëshmi universale të qenies që refuzon të asgjësohet.
DIALEKTIKA E TRANSFORMIMIT NARRATIV
Nëse vëllimi “Mos i kallxo harrimit” (2026) i Naime Beqirajt analizohet si një sistem i mbyllur dhe koherent shenjash, marrëdhënia strukturore midis Ciklit I (“E qeshuna ma e bukur e kurthit ujor”) dhe Ciklit II (“Puthje e vjedhun në shi”) dëshmon për një thyerje të vetëdijshme të ekuilibrit dhe një tranzicion të llogaritur tekstologjik. Ky kalim nuk shpërfaqet thjesht si një ndryshim tematik sipërfaqësor, por si një transformim i thellë i pozicionit të subjektit lirik përballë realitetit dhe gjuhës. Për ta zbërthyer këtë dinamikë, na ndihmon modeli i “sintaksës narrative” i strukturalistit Tzvetan Todorov, i cili sugjeron se çdo strukturë e madhe letrare lëviz përmes një procesi trefazor: një gjendje ekuilibri fillestar, një prishje ose thyerje e këtij ekuilibri përmes një force dinamike, dhe në fund, vendosja e një ekuilibri të ri të transformuar.
Te Beqiraj, ky udhëtim strukturor nis te Cikli I, i cili funksionon si hapësira e amullisë dhe e izolimit hermetik. Uni lirik këtu pozicionohet kryesisht si një dëshmitar pasiv, i gozhduar brenda një peizazhi mbytës ku dominon metafora e ujit si kurth klaustrofobik. Sipas teorisë së “përfytyrimit material” të filozofit francez Gaston Bachelard mbi semiotikën e elementeve natyrore, uji në këtë fazë të parë nuk mbart veti pastruese apo jetëdhënëse, ai është një ujë i fjetur, një “kurth ujor” (gota ku përmbyllet prushi, deti që kotet) që simbolizon bllokimin ekzistencial dhe kërcënimin e heshtur të harresës. Siç vëren edhe studiuesi Kujtim Shala në analizat e tij mbi kodet e tekstit dhe strukturimin e lirikës moderne, ky izolim nominal mbrohet përmes një sintakse të ngrirë, ku mungesa e foljeve të lëvizjes pasqyron pafuqinë e përkohshme të subjektit për të ndryshuar rrjedhën e asgjësimit.
Thyerja radikale e këtij ekuilibri statik ndodh në mënyrë të prerë me kalimin te Cikli II, ku peizazhi semiotik pëson një përmbysje funksionale. Uji i ngrirë dhe mbytës i ciklit të parë transformohet në “shi” dinamik – një instrument i pastër i lirisë, revoltës dhe lëvizjes klandestine. Përmes konceptit të “hapësirës poetike” të Juri Lotmanit, ky kalim shënon thyerjen e “kufirit semiotik” që mbante unin të burgosur brenda izolimit. Uni lirik braktis rolin kontemplativ dhe merr një pozicion sovran, aktiv e ligjvënës. Dashuria, e cila në ciklin e parë ishte vetëm një kujtesë e kërcënuar, këtu kthehet në veprim, në një “puthje të vjedhun”, duke u shndërruar në një pakt privat që sfidon hapur ndalesat e botës së jashtme.
Në rrafshin e pastër tekstologjik, ky transformim reflektohet drejtpërdrejt në ritmin dhe organizimin morfosintaksor të vargut. Nëse Cikli I dominohej nga një nominalizëm i skajshëm e pothuajse i palëvizshëm, Cikli II sjell një ritëm të ri sinkopik, të pasur me folje dhe inversioni të shpeshta që imitojnë lëvizjen e shpejtë të shiut dhe nxitimin e pasionit. Studiuesi dhe poeti Agim Vinca, duke analizuar strukturat ritmike të lirikës bashkëkohore, ka theksuar se si ndryshimi i strukturës sintaksore është gjithmonë tregues i një ndryshimi në vetëdijen psikologjike të autorit. Te Beqiraj, kjo thyerje midis dy cikleve dëshmon për kalimin nga trauma e izolimit te triumfi i përkohshëm i subjektit, i cili përmes revoltës klandestine përgatit terrenin për katarsisin metafizik të ciklit përmbyllës.
KODET E SHKRIMIT PËRMES LENTËS SË ROLAND BARTHES-IT
Zbritja në nivelin mikrotekstual kërkon një zbërthim të imtësishëm të poezive konkrete për të kuptuar se si operon mekanizmi i brendshëm i vëllimit “Mos i kallxo harrimit” (2026). Në këtë kuadër, poezitë “Shkrumbje burri” (fq. 22) dhe “E ftoh gjumin hija jote” (fq. 24) funksionojnë si dy nyje tekstuale që plotësojnë dhe kushtëzojnë njëra-tjetrën. Për të analizuar këtë rrjetë të dendur marrëdhëniesh, ky kapitull aplikon teorinë e pesë kodeve leximore të teoretikut francez Roland Barthes (kodin hermeneutik, proairetik, kulturor, semik dhe simbolik), të cilët ndihmojnë në zbërthimin e tekstit jo si një strukturë pasive, por si një hapësirë ku kuptimet thuren në mënyrë të vazhdueshme.
Te poezia “Shkrumbje burri”, teksti udhëhiqet nga ai që Barthes e quan kodi proairetik (kodi i veprimeve dhe logjikës së tyre) dhe kodi semik (kodi i ngarkesave konative të personazheve apo elementeve). Në këtë mikrotekst dominon isotopia e zjarrit dhe e shkatërrimit të plotë të Tjetrit. Fjala “shkrumbje” nuk vjen si një metaforë e thjeshtë konsumimi, por si një dëshmi materiale e një transformimi të pakthyeshëm. Uni lirik nuk pëson, por vepron: zjarri këtu shfaqet si një instrument ekzorcizmi që pastron hapësirën ekzistenciale nga prania mbytëse e Tjetrit, duke e kthyer atë në pluhur e hi. Siç vëren edhe Ali Aliu në gjetjet e tij mbi poezinë që refuzon rrafshimin prozaik, ky operacion radikal i shkatërrimit elementar shënon pikën ku subjekti këput fijet e fundit të pasivitetit, duke zgjedhur asgjësimin aktiv të asaj që e cenon në rrafshin ontologjik.
Kjo marrëdhënie merr një përgjigje të menjëhershme tekstuale te poezia pasuese, “E ftoh gjumin hija jote”, e cila aktivizon në mënyrë të fuqishme kodin hermeneutik (kodi i enigmave dhe i zbulimit të tyre) dhe kodin simbolik të Barthes-it (kodi i antitezave të mëdha). Pas fazës së parë të djegies ekstreme, peizazhi mikrotekstual kalon në një reaksion të dytë zinxhir: isotopia e zjarrit zëvendësohet nga isotopia e ftohjes së skajshme. “Hiri” i mbetur nga poezia e parë tashmë ka ngrirë, dhe vetë procesi i gjumit (që përfaqëson një tjetër formë të harresës ose të vdekjes së përkohshme) “ftohet” nga prania e thjeshtë e një “hijeje”. Këtu krijohet një asimetri e pastër simbolike midis nxehtësisë zanafillore të pasionit/revoltës dhe ftohtësisë së pas-pasajës ekzistenciale.
Në rrafshin e kritikës sonë, Nysret Krasniqi, në analizat e tij të thelluara mbi sistemet e letërsisë bashkëkohore dhe poetikën e tekstit hermetik, ka argumentuar se lirikët modernë ndërtojnë struktura të tilla ku kuptimi pëson thyerje dramatike përmes kalimeve të skajshme elementare. Te Beqiraj, ky tranzicion mikrosintaksor nga zjarri te akulli (apo ftohja) dëshmon për një arkitekturë të përpiktë. Përmes kodit kulturor, autorja shfrytëzon mitet universale të rilindjes nga hiri, por i zhvesh ato nga çdo lloj optimizmi naiv. Ftohja e gjumit nga hija shpërfaqet si një kusht i ri i qenies: subjekti ka arritur të shkatërrojë kërcënimin e Tjetrit, por kjo fitore e lë atë në një hapësirë të ngrirë, duke përgatitur terrenin për meditimet metafizike mbi vdekjen dhe transhendencën që do të dominojnë ciklin përmbyllës të librit.
PARATEKSTUALITETI DHE PRAGJET E LEXIMIT
Studimi tekstologjik i vëllimit “Mos i kallxo harrimit” (2026) nuk mund të jetë i plotë pa analizuar marrëdhëniet paratekstuale, të cilat rrethojnë dhe kushtëzojnë hyrjen e lexuesit në hapësirën e brendshme të poezisë. Titulli i vëllimit, ashtu si edhe titujt e cikleve apo të poezive të veçanta, nuk shërbejnë thjesht si etiketa treguese apo mjete administrative të radhitjes. Sipas teorisë së strukturalistit francez Gérard Genette, parateksti funksionon si një “prag” (seuil) i vërtetë, një zonë kalimtare dhe njëkohësisht një strategji kontrolli që përcakton tonin e leximit dhe kodifikon horizontin e pritjes së receptorit përpara se ky i fundit të kontaktojë me indin lirik.
Nëse e zbërthejmë titullin kryesor, “Mos i kallxo harrimit”, përmes lentës së kësaj teorie, vërejmë se ai ndërtohet si një urdhëresë negative, një apel apo një pakt klandestin që vendoset menjëherë midis unit dhe lexuesit. Ky titull operon si një udhërrëfyes fillestar filozofik. Ai nuk paralajmëron një lirikë përshkruese apo përkujtimore, por një akt rezistence të pastër ekzorcizmit. Ky paratekst, siç do të argumentonte studiuesi dhe kritiku Ibrahim Rugova në vrojtimet e tij mbi strukturat e tekstit dhe semantikën e shenjave në poezinë moderne, shndërrohet në një çelës interpretativ që i paraprin veprës, duke e shndërruar tërë librin në një projekt të vetëdijshëm krijues ku fshehja dhe sekreti bëhen strategji të mbijetesës së qenies.
Poeti dhe studiuesi Basri Çapriqi, në analizat e tij mbi strukturat e simboleve dhe format e ligjërimit poetik, ka vënë në dukje se si titujt në poezinë moderne funksionojnë shpesh si mikrotekste të pavarura me ngarkesë të lartë filozofike. Te ky vëllim, strategjia e titullimit nga Naime Beqiraj shmang emërtimet përshkruese apo tematike për t’i lënë vend fjalive të ngrira në paskajore ose urdhërore. Kjo zgjedhje paratekstuale bën që vetë titulli të veprojë si një manifest estetik e ontologjik, duke e ngritur përjetimin intim në një nivel universal përpara se lexuesi të ketë zbërthyer vargun e parë.
Te Naime Beqiraj, ky prag paratekstual nuk qëndron jashtë librit, por futet brenda indit lirik, siç vërehet në përmbylljen e poezisë së parë (fq. 9-10):
“Kam me të vdekë prej rrëmuje
Që nuk të qita në dritë
Andërr andrra
Mos i kallxo harrimit”
Sintagma kryesore e titullit operon si një urdhëresë negative dhe një pakt i heshtur. Ky paratekst, siç do të argumentonte kritiku Ibrahim Rugova në vrojtimet e tij mbi strukturat e tekstit dhe semantikën e shenjave, shndërrohet në një çelës interpretativ që i paraprin veprës. Fshehja dhe sekreti kthehen në strategji të mbijetesës së qenies.
Për më tepër, struktura e pragjeve paratekstuale zgjerohet përmes teorisë së Hans Robert Jauss mbi horizontin e pritjes (Erwartungshorizont). Titujt e cikleve si “E qeshuna ma e bukur e kurthit ujor” krijojnë përplasje të forta kuptimore. Këto thyerje parandalojnë leximin e thjeshtë linear.
POETIKA E HESHTJES, HAPËSIRAT E BARDHA GRAFIKE
Te vëllimi “Mos i kallxo harrimit” (2026), Naime Beqiraj ndërton një sistem unik ku ajo që lihet pa u thënë merr të njëjtën peshë kuptimore me fjalën e shkruar. Hapësirat e bardha grafike dhe thyerjet e papritura të vargjeve nuk janë thjesht elemente dekorative të faqosjes, por pjesë e një strategjie të thellë kuptimore. Nëse e analizojmë këtë strukturë përmes parimeve të Maurice Blanchot mbi “hapësirën letrare” dhe filozofinë e heshtjes, vërejmë se gjuha poetike e autores arrin në ato kufij ku vetë fjalët tërhiqen për t’i lënë vend një komunikimi të pastër metafizik. Heshtja këtu pushon së qeni një mungesë e thjeshtë passive, ajo kthehet në një dëshmi të vetëdijshme të pamundësisë për të thënë traumën dhe dhimbjen përmes strukturave të zakonshme gjuhësore.
Në rrafshin e organizimit vizual të tekstit, ky operacion gjen një mbështetje të fuqishme teorike në studimens e semiologut italian Paolo Fabbri mbi strategjitë e diskursit dhe semiotikën e asaj që është e padukshme. Fabbri argumenton se shenjat e bardha ose hapësirat e zbrazëta në një tekst poetik funksionojnë si operatorë të fuqishëm semantikë, të cilët ndryshojnë intensitetin e leximit. Te poezia e Beqirajt, eliminimi i qëllimshëm i pikësimit tradicional dhe izolimi i fjalëve të vetme në mes të faqes krijojnë zona të tëra tensioni pa thënie. Ky fragmentim grafik e detyron lexuesin që të përjetojë peshën materiale të hapësirës, duke e kthyer faqen e bardo në një pasqyrë vizuale të zbrazëtisë ekzistenciale që kërcënon qenien.
Në kuadër të mendimit tonë kritik akademik, studiuesja Floresha Dado, në analizat e saj teorike mbi evolucionin e formave poetike dhe strukturimin e ligjërimit lirik, ka argumentuar se në poezinë hermetike moderne, shenjat grafike dhe hapësirat e bardha mbyllin brenda vetes një densitet të dytë kuptimor që sfidon komunikimin e drejtpërdrejtë. Sipas kësaj qasjeje, hapësira e zbrazët te Beqiraj nuk funksionon thjesht si një pauzë metrike apo teknike, por si një kod i vetëdijshëm estetik. Ajo shndërrohet në vendin ku ruhet sekreti dhe ku intimiteti i unit lirik mbrohet nga konsumi i përditshmërisë, duke e ngritur vetë tipografinë e librit në një instrument aktiv të rezistencës ontologjike.
Së fundmi, kjo poetikë e heshtjes mund të zbërthehet edhe përmes konceptit të “pikës zero të shkrimit” të poetes Susan Sontag, e cila në esetë e saj mbi estetikën e heshtjes e shihte këtë zgjedhje si një akt ekstrem rebelimi artistik kundër inflacionit të fjalëve në modernitet. Beqiraj nuk e ngarkon vargun me retorikë të tepërt apo shpjegime të gjata narrative. Ajo zgjedh të thotë shumë duke shkruar pak, duke e lënë peshën e kuptimit të bjerë mbi ashpërsinë e pjesoreve të shkurtra dhe mbi hapësirat e bardha që i rrethojnë ato. Ky asimetrizm midis të shkruarës dhe të pashkruarës e shndërron leximin në një përvojë meditative, ku heshtja merr funksionin e një ekzorcizmi të fundit përballë harresës mbytëse.
Ky operacion gjen një pasqyrim të qartë te poezia “Vetmia zen vend të gjanë” (fq. 36), ku copëtimi i qëllimshëm i vargut krijon një izolim vizual:
“Asht pak
Asht shumë
Vetmia zen vend ma të gjanë
Ma të thellë
Ma të randë
Se prania”
VENDI I NAIME BEQIRAJT NË HARTËN E POEZISË SHQIPE
Analiza e hollësishme tekstologjike e vëllimit “Mos i kallxo harrimit” (2026) dëshmon se krijimtaria e Naime Beqirajt shënon një stacion të rëndësishëm evolutiv në historinë e poezisë shqipe. Përmes një operacioni të ndërgjegjshëm gjuhësor dhe strukturor, autorja shkrin traditën dhe modernitetin në një trup të vetëm. Përdorimi i gegërishtes, nominalizmi i skajshëm, arkitektura e tri cikleve dhe poetika e heshtjes funksionojnë si një sistem i vetëm e koherent shenjash, i projektuar për të mbrojtur sovranitetin e qenies përballë asgjësimit që sjell harresa.
Në kontekstin e zhvillimit të gjithmbarshëm të poezisë shqipe, Naime Beqiraj zë një vend specifik që thyen mjaft klishe historike. Për një kohë të gjatë, poezia e shkruar nga gratë në hapësirën shqiptare ka pasur prirjen drejt një rrafshimi sentimental ose drejt një prozaizmi të hapur të traumës. Beqiraj e refuzon këtë trashëgimi duke e ngritur ligjërimin në nivelin e një hermetizmi të lartë e modern. Ajo lidhet organikish me traditën më të mirë të modernitetit shqiptar, të përfaqësuar nga autorë që nga Migjeni e Martin Camaj, e deri te kthesat hermetike të lirikës së Kosovës të viteve ’70 dhe ’80, por duke sjellë një ndjeshmëri të re, ku intimiteti femëror zhvishet nga dekorimet stilistike dhe kthehet në kod ekzistencial.
Për më tepër, pozicioni i saj në hartën tonë letrare përcaktohet nga zhveshja e gegnishtes prej petkut të folklorizmit rural apo nostalgjisë krahinore. Beqiraj vërteton se ky dialekt zotëron një plastikë dhe një ashpërsi strukturore që mund të plazmojë mendimin më kompleks filozofik bashkëkohor. Paskajorja gjen te ajo funksionin e saj më të lartë, çlirimin e foljes nga koha kalendarike dhe projektimin e veprimit si një kusht permanent të qenies. Kjo zhvendosje bën që ajo të konfirmohet si një autore me peshë universale, e cila e përdor gjuhën si një kështjellë mbrojtëse ndaj tjetërsimit të kohës moderne.
Nga pikëpamja tekstologjike, vëllimi “Mos i kallxo harrimit” mbetet një model i asaj që Umberto Eco e quante “vepër e hapur”. Përmes ekonomisë së skajshme të fjalës dhe përdorimit mjeshtëror të hapësirave të bardha grafike, Beqiraj nuk ofron zgjidhje definitive, por fton lexuesin në një akt të përbashkët rezistence artistike. Ajo dëshmon se poezia e vërtetë nuk raporton realitetin, por krijon një realitet të ri gjuhësor. Në këtë kuadër, Naime Beqiraj rreshtohet si një instancë sovrane dhe ligjvënëse në poezinë shqipe, duke treguar se shkrimi, kur ndërtohet si strategji e vetëdijshme krijuese, mbetet ekzorcizmi i vetëm efikas që njeriu ka në dorë për të triumfuar mbi vdekjen dhe harrimin.
Gusht, 2026
ObserverKult
Lexo edhe:
